Loading...

De Onderbreking

Kabels en leidingen

Kabels en leidingen

De glazen bol van Liander

Harderwijk, Parkeergarage Houtwal

De visie van… Karin de Haas

Gestuurde bundelboringen voor Mauritshuis

SewerSense, op weg naar slim rioolbeheer

Met een loep de stad door

Arnhem, Ondergronds afvaltransport

City Deal moet ook aardgasvrij dichterbij brengen

Zo kan het ook: in de buitenlucht

Kennisbank

Kabels en leidingen

Kabels en leidingen zijn vitaal voor het leveren van basisvoorzieningen. De Nederlandse ondergrond ligt er vol mee. Hier zijn allerlei opgaven aan verbonden: Hoe kunnen we alle infrastructuur goed onderhouden en renoveren zonder al te veel hinder? Hoe zorgen we ervoor dat er geen schade ontstaat bij het werken aan (nieuwe) ondergrondse constructies? Wat als de behoefte aan kabels en leidingen verder toeneemt, of juist afneemt?

De opgaven op het gebied van kabels en leidingen zijn soms technisch van aard, maar de ervaring leert dat er ook op organisatorisch gebied verbeteringen mogelijk zijn. Voor optimale inpassing van kabels en leidingen is er samenwerking nodig tussen vele partijen vanuit verschillende sectoren, zoals energie- en nutsvoorzieningen, ruimtelijke ordening, aannemerij, vastgoed en overheid. Het COB maakt zich sterk voor kennisontwikkeling binnen de gehele beleidscyclus van (structuur)visie, planvorming, ontwerp, uitvoering, beheer en renovatie.

Lopende projecten

Big data
T541
Status: Lopend
Type: Platform - koplopergroep - expertteam

Vraagarticulatie
Nieuwe technologieën bieden iedere dag meer mogelijkheden voor het verzamelen van gegevens. De data kan gebruikt worden om systemen te monitoren en bij te sturen. Bij ondergronds bouwen vindt het verzamelen en samenbrengen van verschillende data nog niet op grote schaal plaats. Het COB wil het thema big data daarom meer onder de aandacht brengen.

Onderzoek
Als eerste stap wordt op woensdag 26 oktober 2016 een minicongres over big data georganiseerd. Guus Coolegem (C-Cube), Jasper Maters (Google) en Claudia de Andrade (Rijkswaterstaat) zorgen voor een introductie met inspirerende voorbeelden. Daarna zijn er kleine workshops om verder te discussiëren over concrete vragen en stellingen.

Bijeenkomsten

26-10-2016 - Minicongres Big data

Bij ondergronds bouwen vindt het verzamelen en samenbrengen van verschillende data nog niet op grote schaal plaats. Het COB wil het thema big data daarom meer onder de aandacht brengen. Wat ka



Deelnemers
Klik op het bedrijfslogo voor de deelnemende personen

Altran Netherlands B.V.

Locatie: Utrecht, Herculesplein 24
Pim Willemsen, rol: Deelnemer bijeenkomst

Ambiënt Advies B.V.

Locatie: Utrecht, Weg der Verenigde Naties 1
Petra van der Werf, rol: Deelnemer bijeenkomst

Antea Group

Locatie: Almere, Monitorweg 29
Pedro Kooistra, rol: Deelnemer bijeenkomst

Arcadis Nederland BV

Locatie: Rotterdam, Lichtenauerlaan 100
Tom Versluijs, rol: Deelnemer bijeenkomst

Besix Nederland bv

Locatie: Dordrecht, Laan van Europa 900
Thijs Lambert, rol: Deelnemer bijeenkomst

Brandweer Amsterdam-Amstelland

Locatie: Amsterdam, Karspeldreef 16
Ron Beij, rol: Deelnemer bijeenkomst
C-Cube international bv

C-Cube international bv

Locatie: Delft, Molengraaffsingel 14
Guus Coolegem, rol: Spreker congres

COB

Locatie: Delft, Van der Burghweg 1
Caro Rietman, rol: Begeleider/Facilitator
Leen van Gelder, rol: Coordinator
Marije Nieuwenhuizen, rol: Rapporteur

Covalent

Locatie: Amersfoort, Displayweg 3
Siert Saes, rol: Deelnemer bijeenkomst

Croonwolter&dros

Locatie: Rotterdam, Marten Meesweg 25
Dolf van der Meij, rol: Deelnemer bijeenkomst

Deltares

Locatie: Delft, Boussinesqweg 1
Gerard van der Kolff, rol: Deelnemer bijeenkomst
Mandy Korff, rol: Deelnemer bijeenkomst
Thomas Bles, rol: Deelnemer bijeenkomst
Eijkelkamp Soil & Water

Eijkelkamp Soil & Water

Locatie: Giesbeek, Nijverheidsstraat 30
Ruben Pot, rol: Deelnemer bijeenkomst

ENGIE

Locatie: Wormerveer, Industrieweg 20a
Patrick Hoet, rol: Deelnemer bijeenkomst

ENGIE Infra & Mobility B.V.

Locatie: Dordrecht, Laan van Barcelona 800
Siem Vriend, rol: Lid
Google

Google

Locatie: Amsterdam, Claude Debussylaan 34
Jasper Maters, rol: Spreker congres

Harry Bijl Communicatie

Locatie: Montfoort, Julianalaan 27
Harry Bijl, rol: Rapporteur

Heijmans Infra Techniek B.V.

Locatie: Rosmalen, Graafsebaan 67
Herman Pruisken, rol: Deelnemer bijeenkomst
Jordi Overeem, rol: Deelnemer bijeenkomst
InTraffic B.V.

InTraffic B.V.

Locatie: Nieuwegein, Iepenhoeve 11
Marco Bakker, rol: Deelnemer bijeenkomst
Menno Kamminga, rol: Deelnemer bijeenkomst

IXAS Consortium Ballast Nedam, Fluor, Heijmans en 3i Infrastructure

Locatie: Amsterdam, Paalbergweg 2
Dennis Meegdes, rol: Deelnemer bijeenkomst
Wijnand Mellegers, rol: Deelnemer bijeenkomst

NedMobiel

Locatie: Breda, Haagweg 1
Alexander Zoetemelk, rol: Deelnemer bijeenkomst

Peter Juijn teksten

Locatie: Utrecht, Kwartelstraat 43
Peter Juijn, rol: Rapporteur

Proficium B.V.

Locatie: Breukelen, De Corridor 14T
Bram ten Klei, rol: Deelnemer bijeenkomst

Rijkswaterstaat CIV Centrale Informatievoorziening

Locatie: Delft, Derde Werelddreef 2
Claudia de Andrade, rol: Spreker congres
Martin de Lange, rol: Deelnemer bijeenkomst

Rijkswaterstaat GPO Grote Projecten en Onderhoud

Locatie: Utrecht, Griffioenlaan 2
Mark Zwaan, rol: Deelnemer bijeenkomst
William van Rijswijk, rol: Deelnemer bijeenkomst

Royal HaskoningDHV

Locatie: Rotterdam, George Hintzenweg 85
Joost Dorreman, rol: Deelnemer bijeenkomst
Jurgen Herbschleb, rol: Deelnemer bijeenkomst
SBRCURnet

SBRCURnet

Locatie: Delft, Van der Burghweg 1
Martin van der Vliet, rol: Deelnemer bijeenkomst

Siemens Mobility BV

Locatie: Zoetermeer, Werner von Siemensstraat 7
Harald Hofstede, rol: Deelnemer bijeenkomst
Peter van Duijvenbode, rol: Deelnemer bijeenkomst
SIG Air Handling HC PS

SIG Air Handling HC PS

Locatie: Waalwijk, Tielenstraat 19
Joost van Dijk, rol: Deelnemer bijeenkomst
Simacan

Simacan

Locatie: Amersfoort, Valutaboulevard 26
Eric Mulders, rol: Deelnemer bijeenkomst

Sogeti Nederland B.V.

Locatie: Vianen, Lange Dreef 17
Johan Beikes, rol: Deelnemer bijeenkomst

Soltegro

Locatie: Capelle Aan Den Ijssel, Rivium Quadrant 159
André Stehouwer, rol: Deelnemer bijeenkomst
Rob de Jong, rol: Deelnemer bijeenkomst

Strukton Civiel BV

Locatie: Utrecht, Westkanaaldijk 2
Oscar Vos, rol: Deelnemer bijeenkomst

TBI Holdings B.V.

Locatie: Rotterdam, Wilhelminaplein 37
Ralf van den Boom, rol: Deelnemer bijeenkomst
TriMaya BV

TriMaya BV

Locatie: Den Haag, Valkenboskade 400
Boy Soochit, rol: Deelnemer bijeenkomst

TU Delft Faculteit Civiele Techniek & Geowetenschappen

Locatie: Delft, Stevinweg 1
Wout Broere, rol: Deelnemer bijeenkomst
VB&T Vastgoedmanagement

VB&T Vastgoedmanagement

Locatie: Eindhoven, Vestdijk 180
Jack Schooneveldt, rol: Deelnemer bijeenkomst

Vialis BV Houten

Locatie: Houten, Loodsboot 15
Johan van der Velde, rol: Deelnemer bijeenkomst

Volker InfraDesign

Locatie: Woerden, Korenmolenlaan 2
Martinus van de Ruitenbeek, rol: Deelnemer bijeenkomst

Witteveen + Bos Raadgevende Ingenieurs

Locatie: Amsterdam, Hoogoorddreef 15
Johan Kornet, rol: Deelnemer bijeenkomst
Common ground voor ondergrondse infra
O700
Status: Lopend
Type: Onderzoek - commissie - werkgroep

Vraagarticulatie
Nederland staat op gebied van de kabel- en leidingeninfrastructuur voor grote ruimtelijke en maatschappelijke opgaven. De belangrijkste zijn de energietransitie, de klimaatopgave, de verdere verstedelijking naast de huidige vervangingsopgaven. Nieuwe kabels en leidingen moeten worden ingepast in een veelal complexe omgeving.

Onderzoek
Om die opgaves het hoofd te bieden is een langetermijnstrategie nodig waarin de ruimtelijke, bestuurlijke en financiële aspecten een centrale plaats krijgen. Het project Common ground voor ondergrondse infra moet ertoe leiden dat betrokken partijen vanuit gedeelde belangen de handen ineenslaan, opgaven in beeld brengen en zich op gezamenlijke doelen richten.

Resultaat
Het onderzoek heeft een integrale analyse van de toekomstige ontwikkelopgave opgeleverd met de belangen, de kennisvragen, de gebruikte instrumenten en de (bewezen effectieve) oplossingen van alle bij de ondergrondse kabel- en-leidingeninfrastructuur betrokken partijen.

Programma's
Common ground

Bijeenkomsten

27-03-2018 - Startbijeenkomst

op de startbijeenkomst wordt een stakeholderanalyse gemaakt, komen de interviews aan bod en worden er rollen verdeeld.


19-10-2018 - Voortgangsbijeenkomst Common ground

De afgelopen periode hebben we zo’n 30 persoonlijke interviews afgenomen én 4 groepsinterviews georganiseerd met o.a. netbeheerders, gemeenten, aannemers en ingenieurs. Alle tot nu toe verzame



Deelnemers
Klik op het bedrijfslogo voor de deelnemende personen

Agentschap Telecom Ministerie van Economische Zaken en Klimaat

Agentschap Telecom Ministerie van Economische Zaken en Klimaat

Locatie: Amersfoort, Piet Mondriaanlaan 54
Harry Nijland, rol: Deelnemer
Robert-Jan Looijmans, rol: Deelnemer
Alliander Duurzame Gebiedsontwikkeling

Alliander Duurzame Gebiedsontwikkeling

Locatie: Amsterdam, Kattenburgerstraat 5
Jan Breedveld, rol: Deelnemer
Raymond Hollander, rol: Geïnterviewd

Alliander N.V.

Locatie: Duiven, Dijkgraaf 4
Ben Lambregts, rol: Geïnterviewd
Gijs Custers, rol: Reviewer
Anchormen

Anchormen

Locatie: Amsterdam, Pedro de Medinalaan 11
Arjen van Wijngaarden, rol: Geïnterviewd

Antea Group

Locatie: Almere, Monitorweg 29
Mark Deuring, rol: Deelnemer

APPM Management Consultants B.V.

Locatie: Hoofddorp, Spicalaan 8
Etienne Budde, rol: Deelnemer
Jon Bellis, rol: Deelnemer
AT Lawyers

AT Lawyers

Locatie: Baarn, J.F. Kennedylaan 100-A
Fanauw Hoppe, rol: Geïnterviewd

AT Osborne B.V.

Locatie: Baarn, J.F. Kennedylaan 100
Erik Visser, rol: Geïnterviewd
Gerben Hofmeijer, rol: Deelnemer
Jürgen van der Heijden, rol: Deelnemer

Ballast Nedam Infra B.V.

Locatie: Nieuwegein, Ringwade 71
Aris van Erkel, rol: Deelnemer diner 2018 CG

Besix Nederland bv

Locatie: Dordrecht, Laan van Europa 900
Jeroen Philtjens, rol: Deelnemer diner 2018 CG

Bouwend Nederland

Locatie: Zoetermeer, Zilverstraat 69
Harold Lever, rol: Deelnemer diner 2018 CG
Yvonne de Rijck, rol: Geïnterviewd

Brabant Water N.V.

Locatie: 'S-hertogenbosch, Magistratenlaan 200
Henk Geurts, rol: Geïnterviewd

Brandweer Amsterdam-Amstelland

Locatie: Amsterdam, Karspeldreef 16
Ron Beij, rol: Deelnemer diner 2018 CG

COB

Locatie: Delft, Van der Burghweg 1
Edith Boonsma, rol: Projectleider
Gijsbert Schuur, rol: Lid Projectteam
Karin Clement, rol: Begeleider/Facilitator
Karin de Haas, rol: Deelnemer diner 2018 CG
Stanley Hunte, rol: Lid Projectteam
Commissie MER Milieu Effectrapportage (MER)

Commissie MER Milieu Effectrapportage (MER)

Locatie: Utrecht, A. van Schendelstraat 760
Marja van der Tas, rol: Geïnterviewd
Marja van der Tas, rol: Deelnemer diner 2018 CG

Covalent

Locatie: Amersfoort, Displayweg 3
Ronald Gram, rol: Deelnemer diner 2018 CG

Deltares

Locatie: Delft, Boussinesqweg 1
Peter van den Berg, rol: Deelnemer diner 2018 CG

DIMCO bv

Locatie: Dordrecht, Kilkade 2
Jan Verschueren, rol: Deelnemer diner 2018 CG

DNV GL

Locatie: Arnhem, Utrechtseweg 310
Wim Boone, rol: Deelnemer

Dunea NV Duin & Water

Locatie: Zoetermeer, Plein van de Verenigde Naties 11
Mark Janssen Lok, rol: Geïnterviewd
Peter Spierenburg, rol: Deelnemer
Wim Drossaert, rol: Deelnemer diner 2018 CG
Dura Vermeer Bouw Zuid West BV

Dura Vermeer Bouw Zuid West BV

Locatie: Rotterdam, Rotterdam Airportplein 21
Femke van de Meeberg, rol: Geïnterviewd

Dura Vermeer Divisie Infra

Locatie: Hoofddorp, Taurusavenue 100
Gert-Jan Vermeulen, rol: Deelnemer diner 2018 CG
Dutch Data Center Association

Dutch Data Center Association

Locatie: Amsterdam Z-o, Abcouderstraatweg 46
Stijn Grove, rol: Deelnemer

Enexis B.V.

Locatie: 'S-hertogenbosh, Magistratenlaan 116
Jan Peters, rol: Geïnterviewd
Jos Lemmens, rol: Deelnemer
Karl Langeveld, rol: Deelnemer
Erasmus Universiteit Rotterdam FSW Dep. Bestuurskunde en Sociologie ERBS/GovernEUR

Erasmus Universiteit Rotterdam FSW Dep. Bestuurskunde en Sociologie ERBS/GovernEUR

Locatie: Rotterdam, Postbus 1738, Kamer T17-23
Mike Duijn, rol: Deelnemer
Eurofiber

Eurofiber

Locatie: Maarssen, Safariweg 25-31
Hans van Leeuwen, rol: Deelnemer
Evides Waterbedrijf

Evides Waterbedrijf

Locatie: Rotterdam, Schaardijk 150
Arno Bindt, rol: Deelnemer
Hein Herbermann, rol: Deelnemer
Robbert Wever, rol: Deelnemer diner 2018 CG
Friso Advies

Friso Advies

Locatie: ,
Friso de Zeeuw, rol: Geïnterviewd

Gemeente Alphen aan den Rijn

Locatie: Alphen Aan Den Rijn, Stadhuisplein 1
Hugo Hoenders, rol: Deelnemer
Roeland de Korte, rol: Deelnemer
Roeland de Korte, rol: Geïnterviewd

Gemeente Amsterdam Projectmanagementbureau (voormalig Ingenieursbureau)

Locatie: Amsterdam, Weesperstraat 430
Katinka Zollner, rol: Deelnemer
Lidwien Besselink, rol: Deelnemer diner 2018 CG
Marten Klein, rol: Geïnterviewd
Marten Klein, rol: Deelnemer diner 2018 CG
Paul Elzenaar, rol: Deelnemer

Gemeente Amsterdam Verkeersleiding (Verkeer en Openbare Ruimte)

Locatie: Amsterdam, Dijksgracht 1
Dirk van der Woude, rol: Geïnterviewd
Frans Dubbeldam, rol: Deelnemer diner 2018 CG
Michiel Wentholt, rol: Deelnemer

Gemeente Breda

Locatie: Breda, Claudius Prinsenlaan 10
Paul van Riel, rol: Deelnemer

Gemeente Den Haag Dienst Stadsbeheer

Locatie: Den Haag, Spui 70
Hans Meijer, rol: Deelnemer
Noortje de Geus, rol: Deelnemer diner 2018 CG

Gemeente Den Haag Ingenieursbureau (IbDH)

Locatie: Den Haag, Spui 70
Henk Heijkers, rol: Deelnemer

Gemeente Leiden

Locatie: Leiden, Stadhuisplein 1
Fred Goedbloed, rol: Deelnemer

Gemeente Rotterdam Ingenieursbureau Stadsontwikkeling Rotterdam

Locatie: Rotterdam, Wilhelminakade 179
Maarten Nijpels, rol: Deelnemer

Gemeente Rotterdam Stadsbeheer

Locatie: Rotterdam, Wilhelminakade 179
Henk van der Maas, rol: Deelnemer
Jillian Benders, rol: Deelnemer
Wil Kovács, rol: Deelnemer
Wouter Boonzaaijer, rol: Geïnterviewd

Gemeente Tilburg Dienst Gebiedsontwikkeling

Locatie: Tilburg, Stadhuisplein 130
Sander van der Heijden, rol: Geïnterviewd

Gemeente Utrecht Dienst Stadsontwikkeling

Locatie: Utrecht, Stadsplateau 1
Ron de Puy, rol: Deelnemer

GPKL Gemeentelijk Platform K&L

Locatie: Ede, Galvanistraat 1
Berry Kok, rol: Deelnemer
Rob Elemans, rol: Deelnemer
Steven Adriaansen, rol: Deelnemer

Harry Bijl Communicatie

Locatie: Montfoort, Julianalaan 27
Harry Bijl, rol: Lid Projectteam

Havenbedrijf Rotterdam N.V.

Locatie: Rotterdam, Wilhelminakade 909
Age Buitenrust Hettema, rol: Deelnemer
Egbert van der Wal, rol: Deelnemer
Sjaak Verburg, rol: Geïnterviewd

Heijmans NV

Locatie: Rosmalen, Graafsebaan 67
René Frinks, rol: Deelnemer
Herrenknecht AG

Herrenknecht AG

Locatie: Schwanau-allmannsweier, Schlehenweg 2
Kathrin Glab, rol: Geïnterviewd

Hogeschool Utrecht

Locatie: Utrecht, Nijenoord 1
Ursula Backhausen, rol: Deelnemer
Hoofdkantoor Alliander

Hoofdkantoor Alliander

Locatie: Arnhem, Utrechtseweg 68
Daan Schut, rol: Geïnterviewd
Martha van den Hengel, rol: Geïnterviewd
Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier

Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier

Locatie: Heerhugowaard, Bevelandseweg 1
Rob Weijling, rol: Deelnemer
Kadaster

Kadaster

Locatie: Apeldoorn, Hofstraat 110
Caroline Groot, rol: Deelnemer diner 2018 CG
Caroline Groot, rol: Geïnterviewd
KPN Consumer Operations

KPN Consumer Operations

Locatie: Amersfoort, Stationstraat 115
Ivar Heijnen, rol: Deelnemer

Kragten B.V.

Locatie: Herten, Schoolstraat 8
Joris Janissen, rol: Deelnemer diner 2018 CG
Thijs Pepels, rol: Deelnemer

Legal Infra

Locatie: Maarn, Amersfoortseweg 38
Jarko van Bloois, rol: Geïnterviewd
Laurens van Raaij, rol: Geïnterviewd
Loyens & Loeff

Loyens & Loeff

Locatie: Amterdam, Fred. Roeskestraat 100
Léone Klapwijk, rol: Reviewer
Raphaël Donkersloot, rol: Reviewer

Max Bögl Nederland B.V.

Locatie: Amsterdam, Pedro de Medinalaan 5a
Hans de Koning, rol: Deelnemer diner 2018 CG

MH Poly Consultants & Engineers bv

Locatie: Bergen Op Zoom, Peter Vineloolaan 46b
Dennis Hut, rol: Deelnemer
Ministerie IenW

Ministerie IenW

Locatie: Den Haag, Postbus 20901
Peter Kouwenhoven, rol: Geïnterviewd
Ministerie van Binnenlandse zaken en Koninkrijksrelaties DG Bestuur en Wonen

Ministerie van Binnenlandse zaken en Koninkrijksrelaties DG Bestuur en Wonen

Locatie: Den Haag, Rijnstraat 8
Christiaan de Jong, rol: Geïnterviewd
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

Locatie: Den Haag, Turfmarkt 147
Monique Arnolds, rol: Geïnterviewd
Ministerie van Economische zaken DG Energie, Telecom en Mededinging Directie Telecommarkt

Ministerie van Economische zaken DG Energie, Telecom en Mededinging Directie Telecommarkt

Locatie: Den Haag, Bezuidenhoutseweg 73
Simon van Merkom, rol: Geïnterviewd
Ministerie van IenW

Ministerie van IenW

Locatie: Den Haag, Plesmanweg 1-6
Martin Peersmann, rol: Deelnemer diner 2018 CG

Movares

Locatie: Utrecht, Daalseplein 100
Mark Koningen, rol: Geïnterviewd
Menno Chang, rol: Deelnemer
Monique Wolfraad-Holland, rol: Deelnemer
Pieter Versluys, rol: Geïnterviewd

N.V. Nederlandse Gasunie

Locatie: Groningen, Concourslaan 17
Wim van Grunderbeek, rol: Geïnterviewd
Nijkamp Energiedistributie B.V.

Nijkamp Energiedistributie B.V.

Locatie: Breda, Wieringenstraat 75
Berno Kastelijns, rol: Deelnemer

Oasen N.V.

Locatie: Gouda, Nieuwe Gouwe O.Z. 3
Peter Mense, rol: Geïnterviewd
Ruud Bot, rol: Deelnemer
Pels Rijcken & Droogleever Fortuijn advocaten en notarissen

Pels Rijcken & Droogleever Fortuijn advocaten en notarissen

Locatie: Den Haag, Bezuidenhoutseweg 57
Lianne Barnhoorn, rol: Reviewer

Projectbureau A2 Maastricht

Locatie: Maastricht, Stadionplein 31
Jos Geurts, rol: Geïnterviewd

ProRail

Locatie: Utrecht, Moreelsepark 2- de Tulpenburgh
David Elbers, rol: Deelnemer
John Sandbrink, rol: Geïnterviewd
Mahesh Ghoerbien, rol: Deelnemer
Paul Carstens, rol: Deelnemer diner 2018 CG
Provincie Zuid-Holland Projectbureau RijnlandRoute

Provincie Zuid-Holland

Locatie: Den Haag, Zuid-Hollandplein 1
Alex Veldhof, rol: Geïnterviewd
Erik Rutten, rol: Geïnterviewd
Jeroen van Schaick, rol: Deelnemer
Rogier Pronk, rol: Deelnemer

Provincie Zuid-Holland Projectbureau RijnlandRoute

Locatie: Den Haag, Zuid Hollandplein 1
Bas van Herpen - van Leenen, rol: Geïnterviewd

Rijkswaterstaat GPO Grote Projecten en Onderhoud

Locatie: Utrecht, Griffioenlaan 2
Dick Beentjes, rol: Deelnemer

Rijkswaterstaat Leefomgeving Bodem+

Locatie: Rijswijk, Lange Kleiweg 34
Jos van Wersch, rol: Opdrachtgever

Rijkswaterstaat PPO Programma's, Projecten en Onderhoud

Locatie: Utrecht, Griffioenlaan 2
Herbert van Dormalen, rol: Deelnemer diner 2018 CG

Saxion Hogeschool

Locatie: Deventer, Handelskade 75
Geert Roovers, rol: Deelnemer
SEO Economisch Onderzoek

SEO Economisch Onderzoek

Locatie: Amsterdam, Roetersstraat 29
Carl Koopmans, rol: Geïnterviewd

Siemens Mobility BV

Locatie: Zoetermeer, Werner von Siemensstraat 7
Arjen Hartman, rol: Deelnemer diner 2018 CG

Siers Infraconsult B.V

Locatie: Oldenzaal, Schuttersveld 22
Niels Hartogsveld, rol: Deelnemer

Soltegro

Locatie: Capelle Aan Den Ijssel, Rivium Quadrant 159
Leen van Gelder, rol: Deelnemer diner 2018 CG

Stedin

Locatie: Rotterdam, Blaak 8
Gerja Koldenhof, rol: Geïnterviewd
Lennard Seriese, rol: Geïnterviewd
Louis van der Hoeven, rol: Geïnterviewd
Marc van der Linden, rol: Geïnterviewd

Stichting de Bouwcampus

Locatie: Delft, Van den Burghweg 1
Harald Versteeg, rol: Deelnemer diner 2018 CG

Stichting Pipeliner

Locatie: Rijswijk, Geestbrugweg 44
Alexander de Boer, rol: Deelnemer

Stichting RIONED

Locatie: Ede, Galvanistraat 1
Hugo Gastkemper, rol: Geïnterviewd

Strukton Civiel BV

Locatie: Utrecht, Westkanaaldijk 2
Bauke Lobbezoo, rol: Deelnemer diner 2018 CG

Sweco Nederland B.V.

Locatie: De Bilt, De Holle Bilt 22
Rob Heijer, rol: Deelnemer

Tauw bv

Locatie: Deventer, Handelskade 37
Thijs Wessels, rol: Deelnemer

TU Delft

Locatie: Delft, Jaffalaan 5
Niek Mouter, rol: Geïnterviewd

TU Delft Faculteit Civiele Techniek & Geowetenschappen

Locatie: Delft, Stevinweg 1
Wout Broere, rol: Deelnemer

TU Delft Faculteit der Bouwkunde

Locatie: Delft, Julianalaan 134
Han Meyer, rol: Geïnterviewd

Universiteit Twente

Locatie: Enschede, Drienerlolaan 5
Léon Olde Scholtenhuis, rol: Geïnterviewd
Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG)

Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG)

Locatie: Den Haag, Nassaulaan 12
Henk van den Berg, rol: Deelnemer
Marjon Bosman Verbruggen, rol: Geïnterviewd
Vewin

Vewin

Locatie: Den Haag, Bezuidenhoutseweg 12
Rob Eijsink, rol: Deelnemer

Visser & Smit Hanab B.V.

Locatie: Papendrecht, Rietgorsweg 6
Dennis in 't Groen, rol: Deelnemer

Volker InfraDesign

Locatie: Woerden, Korenmolenlaan 2
René Beurze, rol: Deelnemer diner 2018 CG

VolkerWessels Telecom Infra

Locatie: Amersfoort, Modemweg 33
Theo Ellenbroek, rol: Deelnemer

Vrije Universteit Amsterdam Cultuur, Organisatie en Management

Locatie: Amsterdam, Buitenveldertselaan 3 - 7
Alfons van Marrewijk, rol: Deelnemer
Erwin Biersteker, rol: Deelnemer
Inventarisatie richtlijnen
O702
Status: Lopend
Type: Onderzoek - commissie - werkgroep

Vraagarticulatie
De veelheid aan voorwaarden, regelgeving, verordeningen en richtlijnen op het gebied van kabels en leidingen zorgt voor veel onduidelijkheid.

Onderzoek
Inzichtelijk maken welke documentatie geüniformeerd kan worden en welke aanvullingen op de wettelijke voorwaarden noodzakelijk zijn om kabels en leidingen veilig, betrouwbaar en vooral efficiënt te kunnen ontwerpen en aanleggen.

Resultaat
Aanbevelingen en verbetermaatregelen.

Vakgebieden
Kabels en leidingen

Programma's
Common ground

Deelnemers
Klik op het bedrijfslogo voor de deelnemende personen

BlindGuide

Locatie: Hardinxveld-giessendam, Damstraat 24
Han Beukers, rol: Lid

Bouwend Nederland

Locatie: Zoetermeer, Zilverstraat 69
Yvonne de Rijck, rol: Lid

COB

Locatie: Delft, Van der Burghweg 1
Edith Boonsma, rol: Lid
Stanley Hunte, rol: Coordinator

Gemeente Utrecht Dienst Stadsontwikkeling

Locatie: Utrecht, Stadsplateau 1
Ron de Puy, rol: Lid

GOconnectIT

Locatie: Nieuwegein, Fultonbaan 52
Rudi Zoet, rol: Lid

Heijmans NV

Locatie: Rosmalen, Graafsebaan 67
René Frinks, rol: Lid

Movares

Locatie: Utrecht, Daalseplein 100
Pieter Versluys, rol: Lid

PRO6 managers

Locatie: Amersfoort, Henry Dunantstraat 38a
Wouter Ram, rol: Projectleider

Sweco Nederland B.V.

Locatie: De Bilt, De Holle Bilt 22
Hans Koeslag, rol: Lid

VolkerWessels Telecom Infra

Locatie: Amersfoort, Modemweg 33
Theo Ellenbroek, rol: Lid
Ketenanalyse aardgasvrij
O700K
Status: Lopend
Type: Onderzoek - commissie - werkgroep

Vraagarticulatie
Aanleiding voor de ketenanalyse is de inzet op aardgasvrij. Overheden en maatschappelijke partners zijn hierover met elkaar in overleg via de tafel bebouwde omgeving Klimaat en energieakkoord. Voor de uitvoering is het essentieel dat gemeenten beter dan nu het geval is weten wat ze qua ondergrondse infrastructuur moeten regelen om hun plan aardgasvrij uit te kunnen voeren.

Onderzoek
We brengen verschillende ervaringsdeskundigen vanuit verschillende branches en achtergronden bijeen en organiseren een workshop waarbij we de inzichten van de deelnemers ophalen om input te verkrijgen voor de inhoud van de ketenanalyse.

Resultaat
Aan de hand van de opgehaalde input werken we de ketenanalyse uit, in woord en zoveel mogelijk in beeld. Het eindproduct wordt tijdens het COB-congres van 22 mei 2018 uitgereikt.

Vakgebieden
Kabels en leidingen

Programma's
Common ground

Deelnemers
Klik op het bedrijfslogo voor de deelnemende personen

Antea Nederland B.V.

Locatie: Oosterhout, Beneluxweg 125
Yousra Lahkim, rol: Deelnemer

APPM Management Consultants B.V.

Locatie: Hoofddorp, Spicalaan 8
Etienne Budde, rol: Deelnemer

AT Osborne B.V.

Locatie: Baarn, J.F. Kennedylaan 100
Jürgen van der Heijden, rol: Deelnemer

Bilfinger Tebodin

Locatie: Den Haag, Laan van Nieuw Oost-Indië 25
Stanley Hunte, rol: Deelnemer

COB

Locatie: Delft, Van der Burghweg 1
Edith Boonsma, rol: Projectleider
Gijsbert Schuur, rol: Lid Projectteam

Enexis B.V.

Locatie: 'S-hertogenbosh, Magistratenlaan 116
Karl Langeveld, rol: Deelnemer
Erasmus Universiteit Rotterdam FSW Dep. Bestuurskunde en Sociologie ERBS/GovernEUR

Erasmus Universiteit Rotterdam FSW Dep. Bestuurskunde en Sociologie ERBS/GovernEUR

Locatie: Rotterdam, Postbus 1738, Kamer T17-23
Mike Duijn, rol: Deelnemer
Evides Waterbedrijf

Evides Waterbedrijf

Locatie: Rotterdam, Schaardijk 150
Arno Bindt, rol: Deelnemer

Gemeente Amsterdam Verkeersleiding (Verkeer en Openbare Ruimte)

Locatie: Amsterdam, Dijksgracht 1
Michiel Wentholt, rol: Deelnemer

Gemeente Den Haag Ingenieursbureau (IbDH)

Locatie: Den Haag, Spui 70
Henk Heijkers, rol: Deelnemer

Gemeente Leiden

Locatie: Leiden, Stadhuisplein 1
Fred Goedbloed, rol: Deelnemer

Gemeente Rotterdam Stadsbeheer

Locatie: Rotterdam, Wilhelminakade 179
Jillian Benders, rol: Deelnemer
Wil Kovács, rol: Deelnemer

GPKL Gemeentelijk Platform K&L

Locatie: Ede, Galvanistraat 1
Rob Elemans, rol: Deelnemer

Harry Bijl Communicatie

Locatie: Montfoort, Julianalaan 27
Harry Bijl, rol: Lid Projectteam

Heijmans NV

Locatie: Rosmalen, Graafsebaan 67
René Frinks, rol: Deelnemer
N.V. Nuon / Vattenfall AB

N.V. Nuon / Vattenfall AB

Locatie: Amsterdam Zuidoost, Hoekenrode 8
Kees de Heus, rol: Deelnemer
Nijkamp Energiedistributie B.V.

Nijkamp Energiedistributie B.V.

Locatie: Breda, Wieringenstraat 75
Berno Kastelijns, rol: Deelnemer

Provincie Zuid-Holland

Locatie: Den Haag, Zuid-Hollandplein 1
Rogier Pronk, rol: Deelnemer

Rijkswaterstaat Leefomgeving Bodem+

Locatie: Rijswijk, Lange Kleiweg 34
, rol: Opdrachtgever

Saxion Hogeschool

Locatie: Deventer, Handelskade 75
Geert Roovers, rol: Lid Projectteam

Sweco Nederland B.V.

Locatie: De Bilt, De Holle Bilt 22
Rob Heijer, rol: Deelnemer

Universiteit Twente

Locatie: Enschede, Drienerlolaan 5
Léon Olde Scholtenhuis, rol: Deelnemer
Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG)

Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG)

Locatie: Den Haag, Nassaulaan 12
Henk van den Berg, rol: Deelnemer

Visser & Smit Hanab B.V.

Locatie: Papendrecht, Rietgorsweg 6
Dennis in 't Groen, rol: Deelnemer

Vrije Universteit Amsterdam Cultuur, Organisatie en Management

Locatie: Amsterdam, Buitenveldertselaan 3 - 7
Erwin Biersteker, rol: Deelnemer
Kwartiermakers Vol onder maaiveld
O707K
Status: Lopend
Type: Onderzoek - commissie - werkgroep

Vraagarticulatie
De kwaliteit van de leefomgeving komt onder heel hoge druk te staan als we kijken naar de huidige situatie in de ondergrond én de maatschappelijke opgaven waar (met name) steden voor staan. Zonder structurele veranderingen is het onmogelijk alle ambities overal te realiseren.

Onderzoek
Er wordt een kopgroep gevormd van gemeenten die de urgentie onderschrijven en bereid zijn structurele veranderingen te bewerkstelligen. Daaromheen wordt een innovatieteam gevormd waarmee we op zoek gaan naar oplossingen. Dit plan van aanpak wordt nader uitgewerkt door de kwartiermakers.

Vakgebieden
Kabels en leidingen

Programma's
Common ground

Deelnemers
Klik op het bedrijfslogo voor de deelnemende personen

COB

Locatie: Delft, Van der Burghweg 1
Edith Boonsma, rol: Kwartiermaker
Gijsbert Schuur, rol: Kwartiermaker

Gemeente Amsterdam Dienst Ruimtelijke Ordening

Locatie: Amsterdam, Jodenbreestraat 25
Maureen van Eijk, rol: Lid
Rob Smiers, rol: Lid

Gemeente Amsterdam Projectmanagementbureau (voormalig Ingenieursbureau)

Locatie: Amsterdam, Weesperstraat 430
Marten Klein, rol: Kwartiermaker

Gemeente Leiden

Locatie: Leiden, Stadhuisplein 1
Pieter van Leeuwen, rol: Lid

Gemeente Tilburg Dienst Gebiedsontwikkeling

Locatie: Tilburg, Stadhuisplein 130
Sander van der Heijden, rol: Kwartiermaker

Gemeente Zoetermeer

Locatie: Zoetermeer, Stadhuisplein 1
Albert Slingerland, rol: Kwartiermaker

Gemeente Zwolle

Locatie: Zwolle, Lübeckplein 2
Jan Kruithof, rol: Kwartiermaker

Stichting de Bouwcampus

Locatie: Delft, Van den Burghweg 1
Harald Versteeg, rol: Kwartiermaker
Vervolg Common ground ondergrondse infra
O701
Status: Lopend
Type: Onderzoek - commissie - werkgroep

Vraagarticulatie
Nederland staat op gebied van de kabel- en leidingeninfrastructuur voor grote ruimtelijke en maatschappelijke opgaven. De belangrijkste zijn de energietransitie, de klimaatopgave, de verdere verstedelijking naast de huidige vervangingsopgaven. Nieuwe kabels en leidingen moeten worden ingepast in een veelal complexe omgeving.

Onderzoek
Om die opgaves het hoofd te bieden is een langetermijnstrategie nodig waarin de ruimtelijke, bestuurlijke en financiële aspecten een centrale plaats krijgen. Het project Common ground voor ondergrondse infra moet ertoe leiden dat betrokken partijen vanuit gedeelde belangen de handen ineenslaan, opgaven in beeld brengen en zich op gezamenlijke doelen richten.

Resultaat
In de eerste fase is een kennisanalyse opgeleverd. Op basis hiervan wordt in de tweede fase een werkprogramma met concrete onderzoeksprojecten opgezet.

Meer informatie
Heeft u interesse in dit project? Neem dan contact op met het COB.

Programma's
Common ground

Bijeenkomsten

18-07-2019 - 1e bijeenkomst vervolg Common ground

18-09-2019 - 2e overleg vervolg Common ground


Deelnemers
Klik op het bedrijfslogo voor de deelnemende personen

COB

Locatie: Delft, Van der Burghweg 1
Edith Boonsma, rol: Projectleider
Gijsbert Schuur, rol: Lid Kernteam
Karin de Haas, rol: Lid Kernteam

GOconnectIT

Locatie: Nieuwegein, Fultonbaan 52
Rudi Zoet, rol: Teamleider

Harry Bijl Communicatie

Locatie: Montfoort, Julianalaan 27
Harry Bijl, rol: Lid Kernteam

Infram B.V.

Locatie: Maarn, Amersfoortseweg 9
Robert van Hoof, rol: Teamleider

Legal Infra

Locatie: Maarn, Amersfoortseweg 38
Jarko van Bloois, rol: Teamleider

PRO6 managers

Locatie: Amersfoort, Henry Dunantstraat 38a
Harry op 't Ende, rol: Teamleider
Techniek Nederland

Techniek Nederland

Locatie: Zoetermeer, Bredewater 20
Michel Wijbrands, rol: Lid
Vol onder maaiveld
O707
Status: Lopend
Type: Onderzoek - commissie - werkgroep

Vraagarticulatie
De kwaliteit van de leefomgeving komt onder heel hoge druk te staan als we kijken naar de huidige situatie in de ondergrond én de maatschappelijke opgaven waar (met name) steden voor staan. Zonder structurele veranderingen is het onmogelijk alle ambities overal te realiseren.

Onderzoek
Doel van dit project: het past in de binnenstad én het werkt. We zoeken naar een aanpak voor de maatschappelijke opgaves waar de binnenstedelijke gebieden tegenaan lopen, zorgen dat de daarvoor nodige kabels en leidingen passen in de ondergrond, met minimale overlast bij aanleg, beheer en onderhoud, die niet duurder uitpakt dan de huidige werkwijze en toekomstbestendig is.

Resultaat
Er wordt een kopgroep gevormd van gemeenten die de urgentie onderschrijven en bereid zijn structurele veranderingen te bewerkstelligen. Daaromheen wordt een innovatieteam gevormd, waarmee we op zoek gaan naar oplossingen.

Vakgebieden
Kabels en leidingen

Programma's
Common ground

Bijeenkomsten

24-09-2019 - Vol onder maaiveld: co-creatiesessie 1

01-11-2019 - Vol onder maaiveld: co-creatiesessie 2


Deelnemers
Klik op het bedrijfslogo voor de deelnemende personen

COB

Locatie: Delft, Van der Burghweg 1
Edith Boonsma, rol: Projectleider
Gijsbert Schuur, rol: Lid
Manon Bouwer, rol: Begeleider/Facilitator

Gemeente Alphen aan den Rijn

Locatie: Alphen Aan Den Rijn, Stadhuisplein 1
Ed Wesenaar, rol: Lid
Hugo Hoenders, rol: Lid

Gemeente Amersfoort

Locatie: Amersfoort, Stadhuisplein 1
Cora van Zwam, rol: Lid

Gemeente Amsterdam Dienst Ruimtelijke Ordening

Locatie: Amsterdam, Jodenbreestraat 25
Rob Smiers, rol: Lid

Gemeente Amsterdam Projectmanagementbureau (voormalig Ingenieursbureau)

Locatie: Amsterdam, Weesperstraat 430
Jan van Schooten, rol: Lid
Lidwien Besselink, rol: Lid
Mark van den Putte, rol: Lid
Marten Klein, rol: Lid
Patricia Byrne-de Meijer, rol: Lid
Stephan van Tilburg, rol: Lid

Gemeente Amsterdam Verkeersleiding (Verkeer en Openbare Ruimte)

Locatie: Amsterdam, Dijksgracht 1
Anica Kortland-Dijkstra, rol: Lid

Gemeente Breda

Locatie: Breda, Claudius Prinsenlaan 10
Bon van Oosterum, rol: Lid
Huub Wirken, rol: Lid
Jaap Mooij, rol: Lid
Marianne van Leeuwen, rol: Lid
Nick Hofkens, rol: Lid
Paul van Riel, rol: Lid
Ronald Heijningen, rol: Lid

Gemeente Den Haag p/a projectorganisatie

Locatie: Den Haag, Laan van Hoornwijck 80
Henk Hogenbirk, rol: Lid

Gemeente Den Haag Dienst Stadsbeheer

Locatie: Den Haag, Spui 70
Hans Meijer, rol: Lid
Michiel von Konigslow, rol: Lid

Gemeente Den Haag Ingenieursbureau (IbDH)

Locatie: Den Haag, Spui 70
Marloon van Nistelrooij, rol: Lid
Martin Khouw, rol: Lid

Gemeente Deventer

Locatie: Deventer, Grote Kerkhof 4
Jan Pluim, rol: Lid
Judith Meekes, rol: Lid

Gemeente Eindhoven Gemeentehuis

Locatie: Eindhoven, Stadhuisplein 10
Kees Verheijden, rol: Lid

Gemeente Emmen

Locatie: Emmen, Raadhuisplein 1
Johan Roersma, rol: Lid

Gemeente Leiden

Locatie: Leiden, Stadhuisplein 1
Fred Goedbloed, rol: Lid
Henriëtte Noordhof, rol: Lid
Pieter van Leeuwen, rol: Lid

Gemeente Rotterdam

Locatie: Rotterdam, Coolsingel 40
Floriaan Alfrink, rol: Lid

Gemeente Rotterdam Stadsbeheer

Locatie: Rotterdam, Wilhelminakade 179
Henk van der Maas, rol: Lid
Wil Kovács, rol: Lid

Gemeente Rotterdam Stadsontwikkeling

Locatie: Rotterdam, Wilhelminakade 179
Ronald Zandbergen, rol: Lid

Gemeente Tilburg Dienst Beleidsontwikkeling

Locatie: Tilburg, Stadhuisplein 130
Maaike Paulissen, rol: Lid

Gemeente Tilburg Dienst Gebiedsontwikkeling

Locatie: Tilburg, Stadhuisplein 130
Sander van der Heijden, rol: Lid

Gemeente Utrecht Dienst Stadsontwikkeling

Locatie: Utrecht, Stadsplateau 1
Ron de Puy, rol: Lid

Gemeente Utrecht Stadsbedrijven

Locatie: Utrecht, Tractieweg 2
Luciën Royé, rol: Lid

Gemeente Zoetermeer

Locatie: Zoetermeer, Stadhuisplein 1
Albert Slingerland, rol: Lid
Chantal Lemmert, rol: Lid
Lilian Harteveld-van 't Slot, rol: Lid
Peter de Visser, rol: Lid

Gemeente Zwolle

Locatie: Zwolle, Lübeckplein 2
Annette Borghuis, rol: Lid
Jan Kruithof, rol: Lid

Stichting de Bouwcampus

Locatie: Delft, Van den Burghweg 1
Harald Versteeg, rol: Lid

De glazen bol van Liander

Calamiteiten voorkomen, de betrouwbaarheid vergroten en inzicht krijgen in toekomstig gedrag van klanten. Netbeheerders willen om allerlei redenen naar een hogere voorspelbaarheid van hun netwerken. Netbeheerder Liander heeft een model ontwikkeld dat aan de hand van metingen in de praktijk wordt gevalideerd, en dat aan de hand van die metingen steeds slimmer wordt.

De voorspelbaarheid van netwerken wordt steeds belangrijker. “In het licht van de energietransitie waarbij elektriciteit steeds vaker decentraal wordt opgewekt en het netwerk als gevolg van nieuwe energiebronnen (zon, wind, warmtepompen) op een andere manier wordt belast, hebben we meer informatie nodig om gericht te kunnen investeren in onze netwerken”, zegt consultant Hein van de Wijgert van Liander. “Consumenten worden producenten, wat betekent dat je niet langer een top-downbenadering kunt hanteren. We gaan steeds meer naar decentralisatie van systemen. Op die ontwikkeling anticiperen wij. Bij dreigende piekbelasting is van oudsher de reflex om zwaardere kabels aan te leggen. Dat zal op sommige plekken nog steeds aan de orde zijn, maar met behulp van slimme modellen kunnen we veel meer gebiedsgericht werken. Ons zogeheten ANDES-model biedt trendanalyses over de inzet van warmtebronnen, zon en wind. Op basis van specifieke kenmerken kunnen we voorspellen in welke wijken of gebieden vermoedelijk groei van toepassing van zonne-energie zal plaatsvinden. Dat leidt tot belastingsprofielen tot op wijkniveau, aan de hand waarvan we de impact op het netwerk kunnen bepalen.”

ANDES

Het ANDES-model (advanced net decision support) biedt inzicht in de huidige en toekomstige netbelasting, waarmee Liander de impact van lokale veranderingen op het net (als gevolg van de energietransitie) tijdig ziet aankomen. Doel is om investeringen in de netten zoveel mogelijk uit te stellen of te voorkomen en om de leveringszekerheid te verhogen. Het model is voortdurend in ontwikkeling. Praktijkmetingen worden gebruikt om het model te valideren en verder te verfijnen.

ANDES brengt scenario’s in beeld voor macro-ontwikkelingen op het gebied van zonnepanelen, elektrisch vervoer en warmtepompen. De penetratie van de verschillende ontwikkelingen wordt per postcodegebied in kaart gebracht op basis van onder andere demografische en planologische ontwikkelingen en ontwikkelingen bij grootverbruikers. Op basis daarvan wordt per gebied de impact op het net berekend. Meetdata worden gebruikt om inzicht te krijgen in huidige belasting van het net en de mate waarin de netcapaciteit wordt benut. Zo komen capaciteitsknelpunten in beeld.

Bijdragen aan verduurzaming

Data gebruiken om gebiedsgericht werken en daarmee ook elektriciteitsverbruik te verevenen, kan bijdragen aan optimalisatie van netwerken en de verduurzamingsdoelstellingen van afnemers. Hein van de Wijgert: “Wij zitten bij bijvoorbeeld gemeenten als gesprekspartner aan tafel, waar het gaat om het bepalen van de optimale energiemix. Vanuit onze systemen kunnen we grootverbruikers informatie verschaffen waarmee zij kunnen sturen op verbruik. Heel concreet kan dat betekenen dat we op basis van de beschikbare ruimte op het net adviseren ten aanzien van de locatie van een datacenter. In Amsterdam praten we mee over de bouwopgave voor vijftig duizend nieuwe woningen. Wij hebben er belang bij zo vroeg mogelijk betrokken te raken bij ruimtelijkeordeningsplannen, omdat we daarmee desinvesteringen kunnen voorkomen en tot betere afstemming in de operationele uitvoering kunnen komen. Ook op andere thema’s, zoals de energievoorziening van tunnels en andere ondergrondse infrastructuur, zouden wij vanuit datagedreven netbeheer een rol kunnen spelen.”

Scrummen in het lab

“Met behulp van datagedreven netbeheer willen we al onze processen beter en slimmer maken”, vertellen Hein van de Wijgert en collega Denny Harmsen. “Daarbij hebben we vier doelstellingen: hogere klanttevredenheid, gerichter investeren, verhoging van de leveringszekerheid en verlaging van de operationele kosten. Waar we vroeger meer techniekgedreven waren, werken we nu veel meer vanuit businessdoelen. Die doelen moeten meetbaar zijn, maar we werken niet met complete dashboards waarmee we alle processen continu monitoren. Voorlopig is ons doel om het elke dag een beetje beter te doen. Simpelweg omdat we nog moeten ontdekken wat digitalisering ons exact gaat opleveren. In Noord-Holland-Noord brengen we allerlei uitrolprojecten op het gebied van digitalisering versneld samen, zodat we daar integraal ervaring kunnen opdoen met alle meetdata die daar beschikbaar komen.”

“We moeten nog ontdekken wat digitalisering ons exact gaat opleveren.”

Noord-Holland-Noord is het voorlooprayon voor de ideeën die in het Liander Control Lab (LCL) in Haarlem worden uitgewerkt. In het LCL scrummen mensen van de afdelingen Netmanagement, Netcare, Assetmanagement, Klant & Markt en IT naar nieuwe data-toepassingen. Vaak zijn de daarvoor benodigde data al aanwezig. Een van de ideeën die worden uitgewerkt, is het in een overzicht bijeenbrengen van verschillende informatiestromen, zodat bedrijfsvoerders sneller een analyse kunnen maken. In de praktijk ontstaat een wisselwerking tussen het LCL en het voorlooprayon. Zo worden in Noord-Holland-Noord versneld slimme meters aangeboden aan gebruikers die zijn aangesloten op intelligente middenspanningsruimtes. De gecombineerde data van de slimme meters en de middenspanningsruimtes kunnen helpen om storingen sneller op te lossen.

Storingen voorkomen

Het paradepaardje van de recente ontwikkelingen bij Liander is de Smart Cable Guard (SCG). Het systeem om stroomstoringen in tijd en plaats te kunnen voorspellen, is ontwikkeld in samenwerking met DNV GL, Enexis en Locamation. Met een proef in Friesland is al aangetoond dat de SCG daadwerkelijk stroomstoringen kan voorkomen. Denny Harmsen: “Het systeem biedt een oplossing voor stroomstoringen die het gevolg zijn van kortsluiting in ondergrondse kabelverbindingen, en kan meer dan de helft van alle stroomstoringen voorkomen.”

Smart Cable Guard

De Smart Cable Guard meet verstoringen in middenspanningskabels. Er wordt een signaal door de kabel gestuurd. Verstoring van dat signaal door deelontlading op de plaats waar kortsluiting aanstaande is, wordt zowel aan het begin (A) als aan het eind (B) van de kabel gemeten. Door te berekenen wat het verschil in tijd is die het signaal nodig heeft om A en B te bereiken, kan exact worden bepaald waar de verstoring zich bevindt.

 

 

Op de totale betrouwbaarheid van de elektriciteitsnetwerken is het effect overigens alleen in cijfers achter de komma uit te drukken. Met een betrouwbaarheid van 99,995% zijn de nog resterende verbetermogelijkheden klein. Denny Harmsen: “De impact van een stroomstoring op klant en samenleving is echter groot. Een gemiddelde stroomstoring betekent dat duizend klanten meer dan een uur hinder ondervinden. Daarom hanteert Liander het uitgangspunt dat elke storing er een te veel is. Het Smart Cable Guard-meetsysteem kan minuscule verstoringen in het middenspanningskabelsysteem tot op een meter nauwkeurig detecteren en lokaliseren, waarmee voorspeld kan worden of er binnen enkele weken kortsluiting zal ontstaan. Het systeem geeft dan tijdig een waarschuwing, zodat reparatie kan plaatsvinden voordat de stroomstoring optreedt.”

Liander verwacht veel van de SCG. Niet alleen in terugdringing van het aantal storingen, maar ook ten aanzien van een hogere voorspelbaarheid van de prestaties van het gehele netwerk. Met de verzamelde data wordt tegelijkertijd kennis opgebouwd over faalfrequenties, faalmechanismen en het gedrag van ondergrondse assets (oud én nieuw) voorafgaand aan een storing. Die informatie kan bijvoorbeeld leiden tot onderzoek naar andere technieken of materialen.

Parkeergarage Houtwal

Om in de binnenstad voldoende parkeergelegenheid te creëren zonder dat dit ten koste gaat van de leefbaarheid van het centrum, heeft de gemeente Harderwijk een nieuwe parkeergarage laten bouwen aan de Houtwal.

De garage is rond, heeft een diameter van 60 meter en biedt plaats aan 450 voertuigen. In het midden heeft hij een groot glazen dak, dat ervoor zorgt dat tot onderin – ruim 21 meter beneden het maaiveld – daglicht valt. De parkeerlagen hebben de vorm van een spiraal en liggen rond de lichtschacht die een doorsnede heeft van 12 meter. Op weg naar beneden komen bezoekers nergens een pilaar tegen. Voor het verlaten van de garage is een aparte rijbaan gemaakt rond de lichtschacht, die automobilisten zonder obstakels naar de uitgang voert.

Automobilisten rijden als in een kurkentrekker naar beneden. (Beeld: Gemeente Harderwijk)

Diepwanden

De garage is aanbesteed als design-and-constructcontract, en ontworpen en gebouwd door bouwcombinatie Houtwal. Voor de bouw zijn diepwanden gemaakt tot een diepte van 24,5 meter, waarbij elk paneel ongeveer 8 meter breed is en 1,2 meter dik. Een rubberen slab tussen de diepwanden zorgt voor een goede waterdichte afsluiting.

Nadat de ring van diepwanden gereed was, is het grootste deel van de grond hydraulisch ontgraven om overlast voor de omgeving door vrachtwagens te voorkomen. Het natte zand is opgezogen en via een persleiding naar een depot verpompt. De leidingen hiervoor zijn tijdelijk in het gemeentelijke riool aangebracht.

Tijdens graafwerkzaamheden zijn resten van een oude stadspoort ontdekt. Deze zijn gerestaureerd en staan tentoongesteld op de onderste verdieping van de parkeergarage.

Onderwaterbeton

De onderste vloer van de garage bestaat uit onderwaterbeton. Om opdrijven van deze vloer te voorkomen zijn ruim 400 GEWI-ankers aangebracht met een lengte van 34 meter. De paalpunten van deze ankers zitten 53 meter onder het maaiveld.

Voorafgaand aan het storten van het onderwaterbeton is een wapeningslaag van een meter dik aangebracht, die ervoor zorgt dat de vloer niet opbolt. Na uitharding van het onderwaterbeton bleek de aansluiting tussen de vloer en wanden nog niet volledig waterdicht. Daarom hebben duikers gaten door het beton geboord en met injectielansen een expanderende tweecomponentenhars geïnjecteerd tussen de vloer en de wanden. Toen de lekkage was verholpen, heeft de bouwcombinatie het water uit de bouwput gepompt en is begonnen met de afbouw.

Eerst is bovenop het onderwaterbeton een constructieve vloer gemaakt van 75 centimeter dik. Vervolgens zijn de middenkoker en de trappenhuizen gebouwd. Vanuit de trappenhuizen zijn de kolommen gesteld waarop de prefab betonnen parkeerdekken steunen. Het betreft acht betonnen kolommen voor de middenring en zestien voor de buitenring. Het niet-glazen deel van het dak bestaat uit ruim vijftig betonnen dakliggers met een gewicht van elk zestien ton. Het dak is voorzien van gras en het glas is beloopbaar om het gebied een parkachtige uitstraling te geven.

Sprinkler-installatie

De parkeergarage is voorzien van energiezuinige, dimbare led-verlichting. In totaal gaat het om 650 led-armaturen die vier standen hebben: 30, 25, 20 en 15 Watt. Verder is de garage uitgerust met een sprinklerinstallatie. Bij brand gaan de sprinklers nabij het vuur direct sproeien, zodat een brand geen kans heeft zich verder te ontwikkelen. Daardoor blijft de temperatuur bij een brand laag en blijft de bouwkundige constructie gespaard. Een ventilatiesysteem zorgt voor de afvoer van rook.

De visie van… Karin de Haas

Kleine stapjes, grote veranderingen

“Als kersverse directeur van het COB ben ik me er dagelijks van bewust dat ik werk ten dienste van ons netwerk. De bijna 75 organisaties die participant zijn van het COB bepalen onze agenda en het is mijn rol om al die meningen en visies te verenigen in programma’s, projecten en platforms waar mensen graag aan meewerken.

Dat is voor mij de kern van het COB: echte experts verenigen, mensen met vakkennis, mensen die de problemen van ondergronds bouwen dagelijks ervaren en die supertrots zijn op de mooie dingen die ze bouwen, beheren en onderhouden. Allemaal vakidioten die elkaar de tent uit kunnen vechten tijdens een tender, maar bij ons gebroederlijk en gezusterlijk aan de slag gaan als de opgave maar boeiend genoeg is en hen raakt.

Dat we binnen het tunnelprogramma de verbinding met praktijkprojecten weer helemaal terug hebben, is voor mij persoonlijk de grootste winst van de afgelopen jaren. Resultaten van expertteams en onderzoek moeten in logische, kleine stapjes meteen in de praktijk worden toegepast. Iedere tunnel een beetje beter, en zo met elkaar grote stappen maken. Dat civiele techniek weer helemaal op de kaart staat, maar de digitalisering en installaties ook, maakt me blij en trots.

Zo’n zelfde ontwikkeling wil ik bereiken op het gebied van kabels en leidingen. Ook daar zijn de opgaven groot en complex en geloof ik in de kracht van de mensen in ons netwerk. Weten waar je naar toe wilt en heel gedreven met kleine stapjes grote veranderingen bewerkstelligen, dat is ook voor dit werkveld mijn missie voor de komende periode.

Als laatste speerpunt gaan we in alle vakgebieden ‘waarde’ benadrukken. Al dat geld dat wordt uitgegeven aan bouwen, beheren en onderhouden in de ondergrondse ruimte is maatschappelijk gemakkelijker te verantwoorden als we meer waarde toevoegen. Mag het bij een renovatie meteen een onsje duurzamer, veiliger, mooier, slimmer en multifunctioneler? Mag nieuwbouw toekomstbestendiger worden? Hoe veranderen wij zelf van objectdenkers naar systeemdenkers?

Genoeg te puzzelen dus, voor nu en nog vele jaren. Ik heb er zin in!”

Sinds 1 april 2019 is Karin de Haas directeur van het COB. Ze was al acht jaar aan het COB verbonden in het veld van kennis, communicatie en strategie. Het opzetten en managen van het tunnelprogramma was de laatste jaren haar primaire taak en dit blijft haar verantwoordelijkheid. Eerder werkte Karin onder meer voor Delft Cluster, het Ministerie van IenW, Deltares (toen GeoDelft) , TU Delft en Geo-Impuls.

Slimme oplossing voor onmogelijke opgave

Op 4 juni 2012 werd het officiële startsein gegeven voor de verbouwing van het Mauritshuis. Het eerste ondergrondse hoogstandje was toen echter al achter de rug. Aannemer Visser & Smit Hanab verlegde in opdracht van het Mauritshuis talloze kabels en leidingen naar – grof gezegd – een paar meter dieper. Met gestuurde bundelboringen zijn onder het bouwterrein twee corridors gecreëerd waar kabels en leidingen tijdens en na de bouw rustig kunnen blijven liggen.

Het lijkt een makkelijke manier van uitbreiden: je bemachtigt het pand van de buren en breekt de muren door. In het geval van het Mauritshuis in Den Haag bevindt dat tweede gebouw zich echter aan de overkant van de straat. Hans van Heeswijk architecten, het bureau dat het project gegund kreeg, ontwierp daarom een ondergrondse ruimte die het Mauritshuis verbindt met het pand aan Plein 26.

“Eerst was er alleen sprake van een smalle tunnel om kunstwerken te vervoeren,” vertelt Henk Hogenbirk, projectmanager bij Ingenieursbureau Den Haag (IbDH), “het staat tenslotte wat vreemd om steeds met de kunstcollectie over straat te lopen. Van Heeswijk heeft meer grandeur aan de verbinding gegeven door er een complete ondergrondse publieksruimte van te maken. Dat betekent dat er ook een flinke bouwkuip nodig is.” En waar een bouwkuip komt, moeten kabels en leidingen aan de kant.

Onmogelijk

IbDH kreeg van het Mauritshuis de opdracht om de locatie bouwrijp te maken, dus was het aan hen om samen met kabel- en leidingeneigenaren een plan te bedenken. Hogenbirk: “In augustus 2011 zijn we gestart met de eerste gesprekken. Daarbij gingen we uit van een traditionele verlegging, waarbij de kabels en leidingen om het huizenblok rondom Plein 26 zouden komen te liggen. Maar al snel bleek de situatie erg gecompliceerd.”

De onderdoorgang passeert de Korte Vijverberg, een straat midden in een druk gebied qua telefonie en data. Er staan meerdere bankgebouwen en bovendien twee telefooncentrales. De telecom- en datakabels worden aangevuld met een gasverbinding, een waterverbinding en een verzameling kabels voor elektra. De vele voedingskabels die het gebied binnenkomen kunnen eigenlijk niet omgelegd worden, omdat ze dan mogelijk conflicteren met andere voedingskabels. Verder waren open sleuven niet wenselijk in verband met de bereikbaarheid en de veiligheid van de omliggende horeca, winkels en het Binnenhof. “Het kwam erop neer dat traditioneel verleggen feitelijk onmogelijk was,” concludeert Hogenbirk.

Het ingenieursbureau bedacht een innovatieve oplossing: twee gestuurde bundelboringen dwars door het werkterrein. “Om de nieuwe ondergrondse bebouwing op zijn plaats te houden, komen er drie rijen trekankers. Daartussen is ruimte voor twee corridors met daarin kabels en leidingen.”

In paars is aangegeven waar de boringen plaatsvinden. De punten ertussen representeren de ankers die – na het boren – geplaatst moeten worden om de bouwkuip op zijn plaats te houden. (Klik op de kaart voor een grotere versie)

“Maar de boringen moesten dus wel heel nauwkeurig uitgevoerd worden, zodat er geen problemen ontstaan bij het aanbrengen van de ankers. De boorders van Visser & Smit Hanab hebben dat perfect gedaan. Met een gyrokompas in de boorkop hebben ze werkelijk op de centimeter nauwkeurig gewerkt.”

Eén aannemer

Visser & Smit Hanab zorgde naast de boringen ook voor het verleggen van de kabels en leidingen van alle partijen. Dat is geen standaardaanpak; in principe kiezen kabel- en leidingeneigenaren afzonderlijk een aannemer. IbDH stond erop dat het werk werd gedaan door één bedrijf, wat uiteindelijk ook is gelukt.

“Het hielp dat alles door dezelfde opdrachtgever betaald moest worden. Als de gemeente opdrachtgever is, draaien telecombedrijven zelf op voor de kosten van het verleggen van hun kabels. Zij hebben daarom vaak afspraken met eigen aannemers. Bij een particuliere opdrachtgever, zoals het Mauritshuis, geldt ‘de veroorzaker betaalt’. Ik denk dat we daardoor gemakkelijker uitkwamen op één aannemer voor het kabel- en leidingenwerk.”

Het verlegwerk is inmiddels achter de rug. In de ene corridor liggen elektrakabels en een gasleiding, in de ander alle telecomkabels. “Omdat er zowel koper- als glasvezelkabels in de telecombundel zitten, hebben we het niet aangedurfd om de elektra erbij te leggen, vanwege de eventuele beïnvloeding”, licht Hogenbirk toe. “De waterleiding is niet in een boring meegegaan, omdat het waterbedrijf de leiding tijdelijk kan onderbreken. Als de bouw klaar is, wordt de leiding ingeschoven in een mantelbuis die aangebracht wordt in de onderdoorgang.”

Op onderzoek

Hogenbirk is er zelf ook een beetje verbaasd over, maar er is helemaal niets misgegaan. Het boren ging goed en alle kabels en leidingen zijn correct weer aangesloten. “Vooraf hebben we uitgebreid onderzoek verricht. Eerst bij het kadaster opgevraagd wat waar zou moeten liggen, vervolgens met proefsleuven gekeken of dat ook klopt. We kwamen veel kabels tegen waarvan niet duidelijk was wie de eigenaar was. Daarmee zijn we zeker maanden aan het leuren geweest. Uiteindelijk heb ik zelfs een mailtje verstuurd met de boodschap dat de motorzaag klaarstond, wat ook echt zo was, want we waren ten einde raad. Toen meldde zich alsnog een beheerder van meerdere glasvezelkabels.”

Er werden niet alleen onbekende kabels gevonden. Ook oude stadsmuren, tuinpoorten en zelfs een ophaalbrug werden bij het graven blootgelegd. “We vonden ook van alles pal voor het Haags Historisch Museum dat hier verderop in de straat zit. Dat was erg leuk, medewerkers kwamen enthousiast naar buiten met hun documentatie om de vondsten toe te lichten”, vertelt Hogenbirk. “Het is de bedoeling om in de nieuwe bestrating van de Korte Vijverberg een aantal archeologische items zichtbaar te maken.”

Zorgen

“De Korte Vijverberg is momenteel afgesloten voor verkeer en dat blijft zo voor ongeveer twee jaar. Al het verkeer van en naar het Plein moet nu door de Lange Houtstraat. De omgeving maakte zich hier best zorgen over. Met name het Binnenhof had veel vragen. We hebben het plan daarom rustig uitgelegd en verteld wat onze overwegingen waren. Zo konden ze wennen aan het idee en begrepen ze dat het eigenlijk ook niet anders kon”, aldus Hogenbirk.

Het burenoverleg werd al vroeg ingesteld om ook het kabel- en leidingenwerk te laten slagen. “Voor de boringen staat toch een grote machine voor de ingang van de Tweede Kamer, daar kunnen mensen best overlast van ondervinden. We hebben daarom van begin af aan heel open gecommuniceerd, volgens mij is dat ook noodzakelijk. Je moet de mensen meenemen in de successen en teleurstellingen. We hebben hiervoor speciaal een notulist aangesteld, die vrijwel woordelijk noteert wat er tijdens bijeenkomsten wordt gezegd. Ook zijn we bij de mensen langsgegaan om persoonlijk contact te hebben. De communicatie gaat dus verder dan alleen een brief in de bus.”

Ingepakte koets

Zo kwam het dat Hogenbirk ineens met de voorzitter van de Eerste Kamer aan tafel zat en een andere keer met de koetsier van de Gouden Koets. “Minstens één Prinsjesdag moet de koningin een andere route rijden. We moesten controleren of die route geschikt is; de paarden mogen niet uitglijden, de koets mag niet te veel hobbelen. Er is daarom een keer proefgereden, met de échte koets! Compleet ingepakt, om vijf uur ’s morgens, onder politiebegeleiding. De aanbevelingen hebben wij vervolgens verwerkt, dus we verwachten geen problemen in september.”

Op weg naar slim rioolbeheer

Een inspectievoertuig met verschillende camera’s en sensoren in combinatie met automatische beeldherkenning vormt de basis van SewerSense, een slim assetmanagementsysteem voor rioolstelsels dat de TU Delft en de Universiteit Leiden ontwikkelen. Onderzoekers Lisa Scholten en Dirk Meijer lichten toe.

Om ons afvalwater te transporteren naar rioolzuiveringsinstallaties ligt in de Nederlandse ondergrond een gigantisch netwerk van rioolbuizen. Totaal gaat het om meer dan 130.000 kilometer aan leidingen. Het is van groot belang dat dit netwerk goed functioneert en niet beschadigd raakt. Als dat wel gebeurt, kan vuil afvalwater bijvoorbeeld de bodem en het grondwater verontreinigen. Ook kunnen lekken ertoe leiden dat het riool als drainagesysteem gaat werken. Daardoor worden grote hoeveelheden grondwater afgevoerd naar de zuiveringsinstallatie, wat een negatief effect heeft op het zuiveringsrendement. En ingegroeide wortels kunnen de afvoer belemmeren en ongewenste sedimentatie veroorzaken. Om dit soort gebeurtenissen te voorkomen, wordt elk stuk riool gemiddeld eens in de tien jaar geïnspecteerd. Hierbij wordt een camera door de buizen gevoerd, waarbij een inspecteur de beelden beoordeelt en de actuele staat van de buizen vaststelt.

“Het beoordelen van de beelden is niet eenvoudig en afhankelijk van de beoordelaar”, legt Scholten uit. “Is er bijvoorbeeld sprake van een diepe scheur die spoedig leidt tot lekkage of instorting van de rioolbuis of is het een onschuldige verkleuring van de wand? Op de camerabeelden is dat vaak niet goed te zien, waardoor er bij het beoordelen geregeld fouten worden gemaakt. Daar komt bij dat ook op basis van een juiste beoordeling vaak niet duidelijk is hoe lang een rioolbuis nog kan worden gebruikt voordat er problemen ontstaan, zoals lekkage of instorting. Een deel van de oplossing voor dit probleem is het verzamelen van betere en betrouwbaarder informatie over de staat van het riool.”

Hardware en software

Scholten vervolgt: “Dit proberen we in het project SewerSense via twee sporen te bereiken. Binnen het eerste spoor onderzoeken we of met andere camera’s en sensoren de kwaliteit van de inspectiebeelden te verbeteren is. Met een 3D-camera kun je bijvoorbeeld diepte goed in beeld brengen en met een laserscanner kun je nauwkeurig de geometrie van rioolbuizen bepalen en vervormingen vaststellen. Om tot een goede keuze voor camera’s en sensoren te komen, werken we onder andere samen met collega-onderzoekers Mathieu Lepot en Francois Clemens. Zij werken aan een soort amfibievoertuig, waarmee riolen kunnen worden geïnspecteerd die in gebruik zijn. Voor hun onderzoek beproeven zij dit voertuig met allerlei sensoren zoals lasers, infraroodcamera’s en binnenkort sonar. Aan de hand van hun onderzoek wordt duidelijk welke technieken betere informatie opleveren.”

Meijer vult aan: “Naast betere beelden werken we ook aan een methode om de beoordeling objectiever en efficiënter te maken. Daarbij maken we gebruik van zogeheten neurale netwerken; geavanceerde computerprogrammatuur die min of meer op eenzelfde manier werkt als het menselijke brein. Zo’n neuraal netwerk is zelflerend en kun je trainen. Daarvoor gebruik ik circa twee miljoen beelden die de afgelopen jaren met inspectiecamera’s in rioolstelsels zijn gemaakt.”

“De training bestaat eruit dat ik het netwerk steeds een beeld voorleg dat het moet beoordelen. In het begin gokt het netwerk of er wel of geen schade zichtbaar is. Vervolgens ‘vertel’ ik het netwerk wat het juiste antwoord is. Die kennis gebruikt het netwerk bij volgende beoordelingen, het vergelijkt nieuwe beelden met beelden die het eerder heeft gezien. Daardoor wordt het steeds beter in het herkennen van de verschillende vormen van schade. Aangezien we het netwerk zodanig willen trainen dat het straks alle schadevormen herkent, gaan we ook laboratoriumexperimenten uitvoeren. Daarvoor gaan we met verschillende camera’s en sensoren beelden maken van specifieke schadegevallen. Die beelden willen we ook gebruiken voor het trainen van het netwerk.”

‘Door het trainen wordt het systeem steeds beter in het herkennen van de verschillende vormen van schade.’

“Een belangrijk voordeel van geautomatiseerde beeldherkenning is tijdwinst. Een computer kan een grote hoeveelheid beelden veel sneller beoordelen dan een mens. Daarnaast vermindert automatische beeldherkenning de kans op menselijke fouten. De objectiviteit neemt dus toe. Overigens is het niet zo dat de rol van de inspecteurs bij het beoordelen volledig verdwijnt. Zo zullen er altijd beelden blijven waarover ook het neurale netwerk twijfelt. Die beelden worden ter beoordeling voorgelegd aan de inspecteur.”

Nauwkeurig voorspellen

Scholten: “Zoals ik al zei zijn betere en betrouwbaarder informatie alleen niet voldoende. Rioolbeheerders moeten ook weten wat een bepaald defect betekent voor het gebruik van het riool om op basis van de inspectieuitkomsten goede besluiten te kunnen nemen over het onderhoud. Ook daarbij willen we hen helpen. Ons plan is een model te ontwikkelen dat aangeeft hoe groot de kans is dat een bepaald defect zoals een scheur in de wand van een rioolbuis, tot een ernstig probleem of storing leidt. Denk aan lekkage of het instorten van een deel van het riool. Daarbij willen we allerlei belangrijke factoren meenemen zoals de leeftijd en het materiaal van het betreffende riool, de lokale bodemopbouw en de externe belasting. Rijdt er bijvoorbeeld veel verkeer over het riooltracé?”

“De ontwikkeling van een dergelijk model is een kwestie van lange adem. Om betrouwbare voorspellingen te kunnen doen, hebben we veel gegevens nodig, het liefst van twee of meer opeenvolgende inspecties. Op dit moment hebben we die nog nauwelijks. We vullen het model nu met gegevens uit datasets van twee gemeenten. Aan de hand van die gegevens bepalen we of we extra data van gemeenten nodig hebben, en of we wellicht ook expertkennis moeten verzamelen en invoeren. Uiteindelijk hopen we het model zo goed te krijgen, dat we er nauwkeurig mee kunnen vaststellen welke combinatie van factoren bepalend is voor de de kans op een storing en hoe groot de bijdrage van elke afzonderlijke factor is. Die kennis is belangrijk om te bepalen hoeveel riool vervangen dient te worden en welke stukken prioriteit moeten krijgen. Daarnaast hopen we met het model verschillende onderhoudsstrategieën te kunnen beoordelen en de toegevoegde waarde van geautomatiseerde beeldherkenning aan te tonen.”

In de tv-serie Nederland van boven werd onder meer ingezoomd op Breda, waar zo’n duizend kilometer riool onder de grond ligt. (Beeld: NPO)
>> Bekijk het item

Met een loep de stad door

In Den Haag zijn vier grote transformatorstations van de RandstadRail en stadstrams ondergronds gebracht. De oorspronkelijke bovengrondse oplossingen stuitten in een aantal gevallen op flink protest van omwonenden. Architect Patrick Stork van ingenieursbureau Den Haag (IbDH) achteraf: “In eerste instantie is de ruimtelijke impact van de grotere transformatorstations, die we ook wel onderstations noemen, onderschat. Het bestemmingsplan liet toe dat plaatsing met een zogeheten kruimelontheffing wettelijk correct geregeld kon worden, maar de uitwerking paste in een aantal gevallen niet in het straatbeeld. Reacties van omwonenden hebben er mede toe geleid dat we samen met opdrachtgever HTM een oplossing hebben gevonden die beter is voor de stad.”

“Nutsgebouwen zie je natuurlijk overal, maar niet zo groot als deze”, zegt Patrick Stork. “Het grotere en vooral zwaardere trammaterieel vergt extra voedingspunten van het bovenleidingnet in de stad. De nieuwe onderstations die daarvoor nodig waren, beslaan al snel 25 tot 50 vierkante meter. Bij de aanleg van de RandstadRail zijn in Den Haag op circa tien plekken groene zeecontainers geplaatst. Op een aantal plaatsen is dat niet zo hinderlijk, maar voor vier onderstations hebben we een andere oplossing moeten bedenken. Daarvoor moesten we eerst met een loep de stad door. We moesten uiteraard locaties vinden zo dicht mogelijk bij knooppunten van de RandstadRail, die ook goed bereikbaar zijn voor onderhoudswerkzaamheden. Vanwege het elektromagnetisch veld dat ontstaat bij de omvorming van wisselstroom naar gelijkstroom, wat storingen kan geven op elektrische apparaten en draadloze datanetwerken, gold de aanvullende eis dat we op ten minste tien meter van woon- en verblijfsgebouwen moesten blijven. Dat betekent dus dat je dergelijke voorzieningen nooit in bestaande bouwwerken kunt opnemen.”

“Er waren bedenkingen bij elektrische installaties in een gebouw onder grondwaterniveau en bij de toegankelijkheid, ventilatie, veiligheid en bruikbaarheid. Daar hebben we goed naar geluisterd.”

Het idee om de onderstations ondergronds te brengen, werd niet overal enthousiast ontvangen. Het IbDH studeerde al langere tijd op ondergrondse bouwwerken voor dit soort onderstations. Patrick: “Dan zie je dat ondergronds bouwen bij velen onbekend is en tot een natuurlijke weerstand leidt. Er waren bedenkingen bij elektrische installaties in een gebouw onder grondwaterniveau en bij de toegankelijkheid, ventilatie, veiligheid en bruikbaarheid. Daar hebben we goed naar geluisterd. Samen met de mensen van HTM zijn we tot voor iedereen aanvaardbare oplossingen gekomen. Het eindresultaat is daar beter van geworden. Toegankelijkheid en daaraan gekoppeld veiligheid bij noodsituaties (vluchten) bleek uiteindelijk overigens de lastigste uitdaging. Daarnaast hadden we nog wat lastige randvoorwaarden, zoals het indien nodig binnen 24 uur kunnen vervangen van de acht ton zware transformatoren in de onderstations.”

Folly

Voor Patrick Stork lag er de uitdaging om de ‘noodzakelijke stiefkindjes van de stad’ liefst onmerkbaar op te nemen in het stedelijk weefsel. Aan de Koekamp bij het Malieveld koos hij voor de vlucht naar voren. Daar is het ondergrondse onderstation bekroond met een ‘folly’, een buitenmodel parkbank die bij nadere beschouwing het kantelbare toegangsluik blijkt te zijn.

Het verborgen onderstation aan de Koekamp. (Foto: IbDH)

Patrick: “Aan de Koekamp hebben we voor een volledig ondergrondse oplossing gekozen. Daarmee kwam wel de uitdaging om toegang en ventilatieopeningen zo goed mogelijk gecamoufleerd in het parklandschap op te nemen. Dat is gedaan door buitenproportioneel grote zitobjecten te plaatsen, die daarmee toegangsluiken van het onderstation vormen. De rugleuning van de enorme loungebank bevat een ventilatievoorziening. De constructie bestaat hier uit prefabelementen. De vier buitenwanden zijn ter plekke in elkaar gezet en stijf en waterdicht aan elkaar verbonden. Dit geheel is vervolgens door ontgraving van binnenuit op diepte gebracht, waarna de bouwkuip is voorzien van een vloer van onderwaterbeton. Daarop zijn kelderwanden, beganegrondvloer, binnenwanden en dak in het werk gestort om een geheel stijve constructie te krijgen.”

Kademuur

Bij de Conradkade werd besloten om een half verdiept onderstation aan te leggen: vanaf halteniveau gezien geheel ondergronds, maar vanaf de kade gezien toch deels bovengronds, opgenomen in de kademuur. Deze kademuur was recent geheel vervangen, en daardoor technisch gezien nog in optimale staat. Door de ligging kon hier een personentoegang worden gemaakt door een trap in het talud langs het onderstation tot vlak boven het waterniveau en een deur in de zijkant. Ook dat blijkt een oplossing met een extraatje. De trap in het talud maakt het mogelijk om hier in de toekomst wellicht ook een steigertje aan te leggen.

Onderstation weggewerkt in de Conradkade. (Foto: IbDH)

De totale constructie met kabelkelder ligt grotendeels onder het grondwaterniveau. Constructief is hier heel traditioneel een damwand rondom gemaakt, aansluitend op de bestaande damwand van de vrij nieuwe kademuur. Daarin is met onderwaterbeton een vloer gestort, waarna de kuip drooggemalen kon worden, en wanden en dak gestort konden worden. In dit dak zit een opening waarop als afdekkend luik een prefabbetonplaat is gelegd. Deze opening dient om zware componenten, zoals de transformator, in en uit het onderstation te kunnen hijsen. Het luik zit daarmee verborgen onder de maaiveldafwerking en dient alleen bij het wisselen van de trafo ‘opgegraven’ te worden. Een tweede, kleiner luik in het maaiveld is wel zichtbaar. Dit luik dient als vluchtweg voor onderhoudsmedewerkers.

Verblijfsgebied

Aan de Soestdijksekade worden op een locatie twee onderstations gerealiseerd. Hier ontstaat een nieuw stukje verblijfsgebied, doordat het dak aansluit op het aangrenzende maaiveld. Een natuurstenen bankje en traditioneel ogende balustrades rondom geven ook hier de stad méér dan puur de functionaliteit van het onderstation. Patrick Stork: “De Soestdijksekade heeft aan weerszijden bij de bruggen van de Escamplaan en de Loosduinsekade een oplopend maaiveld en tegelijkertijd een laag blijvende kade circa 0,5 meter boven het wateroppervlak. Op het hoogste punt is het niveauverschil tussen beide maaivelden circa 2,7 meter. Daartussenin zijn beide onderstations gerealiseerd met toegangen en ventilatieopeningen aan de waterzijde. De bestaande kademuur en brug dateren uit circa 1930 en zijn gefundeerd op houten palen. De bouwkuip moet echter vanwege de noodzakelijke kabelkelder wel onder grondwaterniveau komen. Dit is opgelost door de kelderbakken prefab en daarmee waterdicht uit te voeren en in zijn geheel in de lage kade te laten zakken.”

“Een natuurstenen bankje en traditioneel ogende balustrades rondom geven ook hier de stad méér dan puur de functionaliteit van het onderstation.”

De ondergrondse oplossingen waren uiteraard duurder dan de oorspronkelijke containers. Patrick: “Het gebouw eromheen wordt op deze manier weliswaar duurder, maar als percentage van de totale kosten valt dat eigenlijk wel weer mee. De techniek in de onderstations is verreweg het duurst. En we hebben er mooie oplossingen voor de stad mee verkregen. Ik denk dat dit soort oplossingen een goed begin kan zijn van het ondergronds brengen van meer functies die we niet willen zien. De ondergrondse restafvalcontainers rollen we nu immers ook al over de hele stad uit. In de praktijk bekijken we bij elk project in de openbare ruimte of een ondergrondse oplossing mogelijk is.”

Arnhem, Ondergronds afvaltransport

Arnhem is na Almere de tweede Nederlandse stad met een ondergronds afvaltransportsysteem (OAT). De uitvoering van het masterplan Arnhem Centraal, dat was gericht op een grondige herstructurering van het Arnhemse stationsgebied, is benut voor het aanleggen van dit systeem.

(Foto: Jorrit Lousberg)

Het OAT in Arnhem bestaat globaal uit drie onderdelen: inwerppunten met openingen voor twee verschillende afvalfracties (restafval, en papier en karton), een eindstation met een centrale afzuiginstallatie en een ondergronds netwerk van stalen buizen voor het transport van het afval vanaf de inwerppunten naar het eindstation bij de Zypse Poort.

Het netwerk is opgedeeld in verschillende secties die afzonderlijk in- en uitgeschakeld kunnen worden. De buizen hebben een diameter van vijftig centimeter en zijn in totaal circa 1,2 kilometer lang. Ze lopen voor een deel, samen met andere ondergrondse kabels en leidingen, door een apart aangelegde kabel-en-leidingentunnel.

Werking

Afval dat bij een inwerppunt wordt aangeboden, wordt tijdelijk in een buffer onder dit punt opgeslagen. Is deze buffer vol, dan start de centrale ‘stofzuiger’ automatisch op. Als de luchtsnelheid in het betreffende deel van het netwerk hoog genoeg is – circa 70 kilometer per uur – openen kleppen aan de onderzijde van de buffer en valt het afval in de afvoerbuis. Via deze buis wordt het vervolgens afgezogen naar het eindstation, waar het per afvalsoort wordt verzameld in een perscontainer. Als een container bijna vol is, krijgt het afvalverwerkingsbedrijf een oproep om hem af te voeren.

Een belangrijk voordeel van het systeem is dat gebruikers afval 24 uur per dag kunnen aanbieden en de inwerppunten nooit vol zitten. Dat vermindert de kans op zwerfvuil. Daarnaast zorgt het systeem ervoor dat in het drukke gebied rondom het
station geen vuilniswagens hoeven te rijden.

Het eerste deel van het OAT is in 2006 in gebruik genomen. Toen waren alleen de kantoorpanden Park- en Rijntoren aangesloten. Inmiddels is het systeem fors uitgebreid en wordt ook het afval van andere kantoorpanden, circa 150
appartementen, de Pathé-bioscoop, een vestiging van McDonald’s en van de nieuwe OV-terminal en fietsenstalling via het OAT afgevoerd. De hoge deelnamegraad heeft de gemeente Arnhem bereikt door alle bedrijven en projectontwikkelaars in het stationsgebied te verplichten hun panden op het OAT aan te sluiten. Per jaar wordt er circa 500 ton afval ondergronds afgevoerd.

Optimalisatie

In 2015 heeft CentralNed het Arnhemse systeem geoptimaliseerd. De motoren die de afzuiging aandrijven, zijn voorzien van frequentieregelaars. Dat maakt het mogelijk om het ingeschakelde vermogen nauwkeurig af te stemmen op de gewenste zuigkracht. Verder is de starttechniek verbeterd. Deze maatregelen zorgen voor een energiebesparing van ongeveer vijfendertig procent.

City Deal moet ook aardgasvrij dichterbij brengen

In 2016 lanceerde Amsterdam de strategie Naar een stad zonder aardgas. Nieuwbouwgebieden worden al niet meer op aardgas aangesloten. Voor de bestaande bouw kiest Amsterdam voor een gebiedsgerichte aanpak. Daaraan wordt invulling gegeven met een zogeheten City Deal, een samenwerkingsverband van netbeheerders, woningcorporaties, warmteleveranciers en het Rijk. De Van der Pekbuurt in Amsterdam-Noord is aangewezen als pilot.

Er is afgesproken dat per gebied wordt bekeken wat de beste aanpak is en welke alternatieven voor aardgas het meest geschikt zijn. Ook alternatieven als volledig elektrische warmtesystemen of geothermie komen daarbij in beeld. Essentieel is dat de transitie in samenhang met andere opgaven wordt bekeken. Adviseur stedelijke programmering Ruben Klijn: “We hebben nog meer opgaven, zoals herinrichtingsprojecten, het autoluw maken van de binnenstad, klimaatbestendig inrichten en de sociale wijkaanpak. We willen deze opgaven combineren om tot integrale afwegingen te komen. De energietransitie is belangrijk, maar is dus niet de enige opgave. Er spelen veel verschillende belangen in de openbare ruimte. De gemeente wil ten aanzien van het aardgasvrij maken van de stad keuzevrijheid bieden. We onderzoeken nu hoe we dat proces het best structureel kunnen inrichten. In de tussentijd gaan de ontwikkelingen gewoon door.”

Pilotproject

Een van die tussentijdse ontwikkelingen betreft de Van der Pek- en Gentiaanbuurt in Amsterdam-Noord. De directe aanleiding om daar aan de slag te gaan, was het besluit van woningbouwcorporatie Ymere om het woningbezit in die wijk duurzaam te renoveren en van het gas af te halen. De woningen worden volledig gerenoveerd. De straten zijn smal, en voor woningen aan de andere kant van de straat moet de gasaansluiting gehandhaafd blijven. Nuon Warmte heeft een inschatting gemaakt van de toekomstige stadsverwarmingsbehoefte, en heeft mede op basis daarvan met Ymere een contract gesloten voor de levering van stadswarmte voor vijftien jaar.

De Van der Pekbuurt is een arbeiderswijk uit begin twintigste eeuw aan de noordoever van het IJ. (Foto: gemeente Amsterdam/Koen Smilde Photography)

Stadsdeelregisseur in Amsterdam-Noord Eric van den Beuken: “Het gaat in eerste aanleg om 38 woningen in het eerste van zeven blokken in de Gentiaanbuurt. Er is geen primair warmtenet in de buurt en er moet dus gebruikgemaakt worden van tijdelijke warmtecentrales die ergens in de openbare ruimte geplaatst moeten worden. Daarnaast moet er een warmte-overdrachtstation gerealiseerd worden dat de warmtelevering voor drie- tot vijfhonderd aansluitingen kan verzorgen. Aardgasvrij organiseren via stadswarmte laat dus ook zichtbare sporen na in de openbare ruimte die in deze toch al smalle wijken steeds meer onder druk staat.”

Puzzel

Ruben Klijn: “De renovatieplanning van Ymere is autonoom. Daaruit volgt het verzoek aan Nuon Warmte om een aansluiting op het warmtenet te realiseren. Nuon Warmte richt zich tot de gemeente voor vergunningen en dergelijke. Voor Ymere is dit een heel strategisch besluit. Zodra de investeringsbeslissing is genomen, wil men uiteraard zo snel mogelijk tot uitvoering komen. Nuon heeft een wettelijke leveringsplicht. Dat leidt tot de puzzel die we nu proberen te leggen. Waarbij een belangrijke vraag is of er überhaupt plaats is in de ondergrond. Andere stakeholders in de ondergrond, Waternet, Liander en KPN, willen mee in dit project. Maar de vraag blijft: halen we december 2018, het moment waarop de eerste gerenoveerde woningen worden opgeleverd, of moeten de bewoners de boel de eerste maanden verwarmen met straalkachels?”

Halen we december 2018 of moeten de bewoners de boel de eerste maanden verwarmen met straalkachels?

Stevige ambitie

De pilot in de Van der Pekbuurt moet bijdragen aan een aanpak waarmee het aardgasvrij maken van wijken steeds sneller kan verlopen. In de overeenkomst die de gemeente Amsterdam met woningcorporaties heeft gesloten, is afgesproken dat zij een leidende rol hebben in dit transitieproces – alleen Ymere heeft al meer dan 40.000 huurwoningen in Amsterdam. Maar ook met de ‘grote stappen’ die langs deze weg gezet kunnen worden, is de uitdaging om de ambitie van de gemeente Amsterdam waar te maken, bijzonder groot. Senior adviseur Ruimte en Duurzaamheid Theun Koelemij: “De corporaties hebben hun plannen voor de komende jaren kenbaar gemaakt. Op basis daarvan hebben we een kaartje gemaakt, waarop de eerste 10.000 woningen die van het gas af gaan, zijn ingetekend. De ambitie uit het coalitieakkoord – aardgasvrij in 2040 – vraagt een tempo van gemiddeld 20.000 woningen per jaar. In 2018 zullen er weer 20.000 worden aangewezen. We moeten dus razendsnel leren en het tempo fors verhogen. Dat Amsterdam in 2040 aardgasvrij moet zijn, is de enige zekerheid.”

De snelheid waarmee aardgasvrij bereikt moet worden, zal ongetwijfeld betekenen dat er ook na de Van der Pekbuurt wijken zullen volgen waarvoor nog geen kant-en-klaar plan van aanpak beschikbaar is. In de tussentijd wordt met de City Deal wel gewerkt aan een integrale aanpak die het aardgasvrij maken zo soepel mogelijk moet verbinden met de genoemde andere opgaven in de stad. Theun Koelemij: “We hebben een Datasquad ingericht waarmee we alle planningen in kaart brengen en op elkaar kunnen afstemmen. Ook daarin werken we samen met Waternet (riool en water), Liander (gas/elektra), Nuon Warmte en de corporaties.”

Gemeenten aan zet?

Aan de Klimaattafels, waar het aardgasvrij maken van Nederland wordt voorbereid, lijkt men eensgezind over het feit dat gemeenten de regie moeten hebben. Zover is het in de praktijk nog niet. Eric van den Beuken: “De gemeente heeft op dit moment geen sleutels om op te treden of af te dwingen, maar kan de beschikbare privaatrechtelijke instrumenten desgewenst wel op-en-top uitnutten.” In de praktijk van de City Deal is het nu nog niet nodig dat Amsterdam zijn spierballen laat zien. De grote winst van de City Deal-aanpak is dat alle betrokken partijen weten en accepteren dat je (in de ondergrond) niet solo kunt opereren. Andere partijen hebben ook behoefte aan regie. En iedereen is gecommitteerd aan een gezamenlijke integrale aanpak. Of dat zo blijft, is overigens de vraag. Theun Koelemij: “De aanpak die we nu hanteren, wordt breed gedragen. Maar we moeten ons realiseren dat we tot nu toe vooral op relatief kleine schaal werken. Als we straks naar 20.000 woningen per jaar gaan, gaat het pas echt pijn doen. Al was het maar omdat we niet ieders planning kunnen volgen en partijen investeringen dus sneller moeten afschrijven.”

Leren in de praktijk

In de Van der Pekbuurt zal grotendeels nog sprake zijn van ad-hoc-oplossingen. “Wat we in deze fase leren,” zegt Eric van den Beuken, “is dat de regierol niet goed is belegd, dat nog onduidelijk is wie welke kosten draagt, dat we niet weten hoe het stelsel van vergunningen en procedures vormgegeven dan wel aangepast moet worden om de renovatieplanningen van private partijen mogelijk te kunnen maken. Daarbij komt dat we ons moeten realiseren dat we als overheid veranderingen wel kunnen stimuleren, maar dat acceptatie uiteindelijk afhankelijk is van hoe wij als overheid verschillende opgaven slim weten te combineren. Voor dat slim combineren bestaat geen masterplan. Het hangt – ook in technische zin – af van de lokale situatie. Heb je een warmtebron in de buurt of niet? Dat maakt al een groot verschil. Je kunt uiteindelijk misschien voor tachtig procent tot standaardisatie komen, maar er zal altijd een stukje maatwerk nodig zijn. Afhankelijk van breed genoeg gedragen ‘sense of urgency’ in de buurt heb je incentives nodig om te kunnen veranderen. Het proces begint met het uitspreken van wat je wilt bereiken. Het tempo waarin je die ambitie kunt bereiken, is ook afhankelijk van wat mensen willen, en de mate waarin je dwingend wilt optreden.”

Zo kan het ook: in de buitenlucht

Ondergrondse kabels en leidingen doen meestal heel onzichtbaar hun (heel erg nuttige) werk. De producten die ze vervoeren, worden bijna ongemerkt ‘doorgesluisd’ of gebruikt. Drie projecten laten zien dat het ook opvallender kan.

Dit was de Onderbreking Kabels en leidingen

Bekijk een ander koffietafelboek: