Loading...

De Onderbreking

Keuzes maken

Keuzes maken

In focus: Kustwerk Katwijk

Delft, Willem van Oranjetunnel

Veel kleine baten maken een grote

COB en Keuzes maken

Ontwikkelen vanuit permanente tijdelijkheid

Afstudeeronderzoek: veilige tunnel door snelle branddetectie

Beslissen over rioolvervanging

Noord-Holland, Waterwolftunnel

Sluiskiltunnel: Veiligheid is een keuze

Ontwikkelen vanuit permanente tijdelijkheid

Kennisbank

Keuzes maken

Op 8 december 2016 werd de langetermijnvisie op tunnels gepresenteerd: het COB-netwerk heeft hiermee een richting gekozen ten aanzien van tunnels. Op het gebied van ondergronds bouwen zijn er vele keuzes te maken.   

"Om keuzes te kunnen maken moet je eerst wegen verkennen. Maar het uittekenen van routes wordt lastiger. Onze maatschappij kenmerkt zich door grote technologische en sociale ontwikkelingen. In deze wereld is elke oplossing voorlopig en bestaat dé oplossing niet, omdat de techniek voortraast en sociale voorkeuren zich voortdurend wijzigen", aldus Merten Hinsenveld, directeur van het COB.

Hij vervolgt: "Elke doelgerichte stap heeft een experimenteel karakter; we moeten dus adaptief gaan denken. Als we onze weg willen vinden, dan is het van groot belang dat participanten hun ervaringen delen. Het is dan ook bemoedigend dat participanten steeds vaker het COB vragen om projecten te evalueren. Daarmee geven ze invulling aan het experimenteren in en leren van de praktijk."

In focus: Kustwerk Katwijk

De parkeergarage van Kustwerk Katwijk is de grote winnaar van de verkiezing BNA Beste Gebouw van het Jaar 2016. Zowel de jury als het publiek zetten het project op één. Vorig jaar gebeurde dit ook bij de Rijnlandse Architectuurprijs, waarmee de parkeergarage werd uitgeroepen tot beste gebouw van 2014 en 2015.

De branchevereniging van Nederlandse architectenbureaus (BNA) heeft in 2006 de verkiezing BNA Beste Gebouw van het Jaar ingesteld om architectenbureaus te belonen die toegevoegde waarde bieden aan opdrachtgever en samenleving. De ondergrondse parkeergarage van Kustwerk Katwijk is dan ook een terechte winnaar. De constructie biedt enerzijds ruimte aan bijna zevenhonderd auto’s en geeft anderzijds de duinen, de boulevard en de historische elementen alle ruimte om het karakter van de omgeving te bepalen. “Door de landschappelijke inpassing verbindt de ondergrondse garage op krachtige wijze het dorp met de zee”, aldus de jury.

Het architectonisch ontwerp van Royal HaskoningDHV bouwt voort op het ontwerp van de openbare ruimte door OKRA Landschapsarchitecten. In de parkeergarage zijn zo veel mogelijk kleuren en materialen gebruikt die horen bij Katwijk aan Zee en het duinlandschap. Zo zorgen de geperforeerde stalen panelen bij de in- en uitritten voor dynamiek onder invloed van de zon, net zoals duingras dat zou doen. De parkeergarage wordt beschouwd als een volwaardige openbare ruimte met een hoogwaardige afwerking. Door gebruik te maken van verschillende kleuren, texturen en daglicht is de oriëntatie in de parkeergarage optimaal. Ballast Nedam en ZJA hebben op basis van het beeldkwaliteitplan van Royal HaskoningDHV het ontwerp op detailniveau verder geoptimaliseerd.



Een tevredenheidsonderzoek wees uit dat gebruikers de parkeergarage gemiddeld waarderen met een 8,5. De jury van de Rijnlandse Architectuurprijs prees het project ‘vanwege de integrale en interdisciplinaire aanpak op verschillende schaal- en uitvoeringsniveaus.’ Hanneke Groenteman, juryvoorzitter van de BNA-verkiezing: “De parkeergarage is grensverleggend omdat het niet alleen een excellent bouwwerk is, maar ook laat zien hoe Nederland in de toekomst om moet gaan met de inrichting van onze kust.”


Foto's: Luuk Kramer






Willem van Oranjetunnel

In 2009 startten in Delft de werkzaamheden voor het project Spoorzone Delft. Het spoorviaduct dat langs de oude binnenstad liep, is vervangen door een spoortunnel. Deze tunnel, de Willem van Oranjetunnel, is in april 2015 officieel geopend. De tunnel heeft twee tunnelbuizen en is geschikt voor vier sporen. Inclusief toeritten is hij 2.300 meter lang. Onderdeel van de tunnel is een nieuw ondergronds station.

Spoorzone Delft
(Foto: Ronald Tilleman)

Aanleiding
Tot de bouw van de tunnel is om verschillende redenen besloten. Het spoorviaduct was met zijn twee sporen een flessenhals op het verder viersporige tracé tussen Rotterdam en Amsterdam en was niet berekend op de verwachte groei van het treinverkeer. Daarnaast veroorzaakten de circa 350 treinen die iedere dag over het viaduct reden veel geluidsoverlast voor omwonenden en vormde de spoorlijn dwars door de stad een barrière tussen de verschillende wijken. Verder was het bestaande station te krap en voldeed het niet meer aan de eisen van de tijd.


(Foto: spoorzonedelft.nl)

Bouwmethode
Voor de bouw van de tunnel is gekozen voor 'proven technology'. De aannemerscombinatie heeft de spoortunnel voor het grootste deel gebouwd met de wanden-dakmethode in combinatie met diepwanden. Deze methode is trillings- en geluidsarm en kan op relatief korte afstand van bestaande bebouwing worden toegepast. Met een speciale grijper wordt een sleuf gegraven. Tijdens het graven zorgt een steunvloeistof ervoor dat de sleuf niet instort. Als de sleuf klaar is gaat er wapening in en wordt hij volgestort met beton. Hierbij duwt het beton de steunvloeistof uit de sleuf. Zodra de wanden klaar zijn wordt hiertussen een dak gemaakt. Vervolgens kan de grond onder het dak worden ontgraven en de tunnelconstructie worden afgemaakt, terwijl de hinder bovengronds minimaal is.
Alleen bij de tunnelmonden en kruisingen met open water heeft de aannemerscombinatie een andere bouwmethode toegepast. Hier is met damwanden een bouwkuip gemaakt, waarin vervolgens de tunnel is gebouwd. Om eventuele effecten van de bouwwerkzaamheden op de omgeving exact waar te nemen - en op tijd maatregelen te kunnen treffen – heeft de aannemer samen met ProRail een uitgebreid monitoringprogramma uitgevoerd.

Innovatief
Bij het bouwproject zijn ook innovatieve technieken toegepast. Met crosshole sonic logging zijn bijvoorbeeld defecten in diepwanden opgespoord. Dit onderzoek vond plaats in kader van het Geo-Impuls/TU Delft-promotieonderzoek van Rodriaan Spruit. Crosshole sonic logging maakt gebruik van het principe dat een geluidsgolf die door beton gaat, met een andere snelheid beweegt dan wanneer hij door bentoniet of een holle ruimte gaat. Door bij diepwanden aan weerszijden van een voeg zenders te hangen die een hoogfrequent signaal uitzenden dan wel ontvangen, kun je de looptijd en de sterkte van de signalen dóór de voeg vastleggen. Met die gegevens kun je vervolgens de kwaliteit van de voeg over de gehele lengte van de diepwand bepalen. In Delft is met deze techniek met succes een zwakke plek in een diepwand gedetecteerd.

Ondergronds station
Het nieuwe ondergrondse station ligt bovenop de tunnel, vlak naast het bestaande station dat op termijn een andere bestemming krijgt. De stationshal op de begane grond is onderdeel van het nieuwe stadskantoor. Direct naast het station, onder het stationsplein, is een ondergrondse fietsenstalling voor 5.000 fietsen en iets verderop aan de Phoenixstraat een ondergrondse parkeergarage voor 650 auto's. Het stationsplein is ingericht als een vervoersknooppunt, waar reizigers eenvoudig kunnen overstappen op tram, bus en taxi.


Het oude en het nieuwe station. (Foto: Ronald Tilleman)

Herontwikkelen
De gemeente Delft heeft de bouw van de spoortunnel aangegrepen om het hele gebied rond de spoorlijn te herontwikkelen. Hiervoor heeft ze een stimuleringssubsidie gekregen in het kader van de voorbeeldprojecten Intensief Ruimtegebruik. De grond die vrijkomt als het spoor naar de ondergrond is verplaatst, gaat Delft onder andere gebruiken voor de aanleg van een stadspark met veel water en de bouw van woningen en kantoren. De Spaanse architect en stedenbouwkundige Joan Busquets heeft voor het gebied een stedenbouwkundige visie ontwikkeld.

Project:

  • Integrale herontwikkeling van spoorzonegebied

Locatie:

  • Delft

Omvang gebied:

  • 30 hectare

Belangrijkste onderdelen:

  • Spoortunnel, inclusief ondergronds station
  • Ondergrondse fietsenstalling
  • Ondergrondse parkeergarage
  • Circa 1.200 nieuwe woningen
  • Nieuwe kantoren, inclusief stadskantoor (circa 50.000 m2)
  • Stadspark (24.000 m2)

Bouwperiode:

  • 2009 – 2017 (spoortunnel, station en inrichting openbare ruimte)

Totale investering:

  • Circa 1 miljard euro

Opdrachtgevers:

  • Gemeente Delft en ProRail

Aannemers:

  • Combinatie CrommeLijn
  • Strukton Rail
  • Ballast Nedam
  • BAM Utiliteitsbouw
  • Smit's Bouwbedrijf

Architecten:

  • Benthem Crouwel Architekten
  • Joan Busquets
  • Mecanoo architecten

Veel kleine baten maken een grote


“Sorry plannenmakers, Nederland is af. Er valt niet meer zoveel te verbeteren.” Elisabeth Ruijgrok, adviseur omgevingseconomie bij Witteveen + Bos laat er geen misverstand over bestaan. Beleidsmakers moeten niet vreemd opkijken als een maatschappelijke kosten-batenanalyse (mkba) een negatief saldo oplevert. In Nederland is de verbeterpotentie klein. Het laaghangend fruit is al geplukt. Extra verbeteringen worden marginaler, waardoor kosten de baten al snel overstijgen.

In een mkba worden ongeprijsde welvaartseffecten zoveel mogelijk beprijsd, zodat er op basis van objectieve meetgegevens een afweging gemaakt kan worden. Elisabeth Ruijgrok voerde al veel mkba’s voor gebiedsontwikkelingstrajecten uit en moet relatief vaak tot de conclusie komen dat er sprake is van een negatief saldo. Ondanks goede intenties van degenen die maatregelen voorstellen, blijkt dan dat de baten niet opwegen tegen de kosten. In de praktijk is dat overigens lang niet altijd reden om een project dan maar niet uit te voeren. Beleidsmakers kunnen immers andere argumenten laten prevaleren zoals welvaartsverdeling, maatschappelijk draagvlak of pro memorie posten.

De ervaren adviseur die omgevingseconomie als apart specialisme op de kaart zette, wil met haar wake-upcall geen pleidooi houden om verbeterambities dan maar op te geven. Wel pleit ze voor gedegen onderzoek. “Omdat het in Nederland heel moeilijk is om baten te generen, zul je vaak baten moeten stapelen. Er zijn veel factoren die de omgevingskwaliteit beïnvloeden. Die moet je zoveel mogelijk in kaart brengen. Dat geldt zeker voor ondergrondse projecten waar je veel baten nodig hebt om de hoge kosten te rechtvaardigen.”

Ode aan de Q
Het uitvoeren van een mkba vergt precisie.  Elisabeth: “In de praktijk grijp je makkelijk mis. Een boom op een verkeerde plek en het effect op de luchtkwaliteit blijft uit. Of bij infrastructurele projecten: geen betere doorstroming, dan ook geen reistijdwinst. Het begint al met het goed in kaart brengen van wat je wilt verbeteren. Door een open rioolstort weg te halen, zul je aantoonbaar minder bacteriën in het water hebben. Dat kun je vooraf bedenken. Maar als er toch al niemand zwom, heb je geen baten, geen toename van het welzijn. Of het water wordt alleen minder slecht, maar je wordt er nog steeds ziek van: wel een effect, maar weer geen baten.”

Als de vertaling van effecten naar baten achterwege blijft, is meten niet zinvol.

Vaak lijkt een maatregel zo voor de hand te liggen, dat er geen twijfel is over het nut. Zeker als er aantoonbaar kwaliteitseffect optreedt. Maar als de vertaling van kwaliteitseffecten naar baten achterwege blijft, is meten niet zinvol. “Je moet erg oppassen dat de maatregel geen doel op zich wordt”, zegt Elisabeth, die verder benadrukt dat de mate waarin een kwaliteitseffect optreedt de hoogte van de baten bepaalt. “Het probleem van het ongeprijsde is niet de prijs, maar de hoeveelheid. Het gaat om de dosis-effectrelatie. De dosis bepaalt de hoeveelheid verbetering die je weet te bewerkstelligen met een maatregel. De prijs die je aan een eenheid verbetering kunt hangen, kennen we wel. We weten voor verkeersstudies bijvoorbeeld precies wat de prijs per reistijduur is. Ook met allerlei andere kwaliteitseffecten hebben we in de loop der tijd voldoende ervaring opgedaan om die te kunnen beprijzen. Maar het is de hoeveelheid, de Q (kwantiteit) in de formule, die bepaalt of er ook echt sprake is van baten. Helaas is nu net de Q in de praktijk het lastigst om goed te voorspellen.”

Relevante welvaartseffecten

Elisabeth Ruijgrok ontwikkelde een denkschema om relevante welvaartseffecten van maatregelen te kunnen identificeren. Elisabeth: “Je meet de effecten die een maatregel heeft op de omgevingskwaliteit en vervolgens meet je wat de baten van het kwaliteitseffect op de omgevingskwaliteit zijn. Die baten zet je af tegen de kosten. Als je dan boven nul uitkomt, heb je een duurzaam project. Dan heb je het netto welzijn vergroot. Het schema (zie hieronder) vertelt de verhalen. De verandering van de omgeving die je weet te bewerkstelligen met de maatregelen die je neemt, is een voorbode van de baten die zouden kunnen optreden. Maar het is zeker niet vanzelfsprekend dat die baten ook daadwerkelijk optreden. Kwaliteit is nog geen baat. Wat als je met een maatregel sociale participatie bereikt? Wat heb je daar dan aan? De baat die daaruit kan voortkomen is bijvoorbeeld dat mensen in staat zijn een hoger inkomen te genereren, of dat de sociale controle toeneemt waardoor de criminaliteitskosten dalen. En altijd geldt: als een maatregel de omgeving niet beïnvloedt, dan heb je ook geen baat.”



Bron: www.omgevingseconomie.nl

Zoeken naar kleine baatjes
“Bij ondergrondse projecten zou ik geneigd zijn om alle baten los te meten en niet te kiezen voor een allesomvattend model. Zo kun je op zoek naar alle kleine, individuele baatjes. Zeker bij ondergrondse projecten heb je veel baten nodig om tot een positief saldo te komen, simpelweg omdat de kosten hoog zijn. Zo’n onderzoek vergt veel werk, maar is inherent aan het feit dat het in Nederland nu eenmaal moeilijk is om nog grote baten te genereren.”

Naarmate de omgeving complexer is, zullen er meer omgevingsfactoren in een mkba meegenomen moeten worden. Bij ondergrondse projecten in binnenstedelijke gebieden is dat evident.  Elisabeth: “Voor het meten van de effecten en baten van een binnenstedelijk project zou ik kiezen voor een onderzoek in de ruimte. Dan zoek je als referentie een vergelijkbaar gebied waar de maatregel niet is genomen. Logischerwijs onderzoek je welzijnseffecten, omdat dat de reden zal zijn waarom je zo’n project overweegt. In een complexe omgeving kun  je niet alle baten meten met een onderzoek naar de ontwikkeling van vastgoedprijzen. Andere aspecten die een rol spelen, zijn bijvoorbeeld de ontwikkeling van de werkgelegenheid ten opzichte van het landelijk gemiddelde. Een indicator voor de aantrekkingskracht van het stadscentrum is het hotelbezoek in de hele stad of de ontwikkeling van het winkelbestand ten opzichte van het landelijke gemiddelde. Informatie over doorstroming en reistijden zullen al beschikbaar zijn uit de verkeersstudie. En zo kun je al die individuele baten najagen en tot een afgewogen totaalbeeld komen.”

Bij het COB: Waarde van de ondergrond

Tijdens de startbijeenkomst van het platform O&O werd 'de businesscase van de ondergrond' al genoemd als belangrijk onderwerp voor de ontwikkeling van ondergronds bouwen in druk stedelijk gebied. Vanuit het platform is er gewerkt aan verschillende initiatieven, die in oktober 2015 zijn gecombineerd tot het project Waarde van de ondergrond. Hierbinnen wil het COB aan de hand van gerealiseerde praktijkprojecten enerzijds de harde kosten en baten uitrekenen (spoor 1 'Mkba') en anderzijds de zachte aspecten rondom de besluitvorming bij investeringsbeslissingen in beeld brengen (spoor 2 'Governance').



Elisabeth Ruijgrok is adviseur omgevingseconomie bij Witteveen+Bos, oprichter van Stimulering Omgevingseconomie en medeauteur van de Werkwijzer MKBA van integrale gebiedsontwikkeling. Zij studeerde landbouweconomie aan de Wageningen Universiteit en Milieueconomie aan de Vrije Universiteit Amsterdam, waar zij in 2000 promoveerde op natuurwaardering. Het specialisme van Elisabeth Ruijgrok ligt in de bepaling van baten van moeilijk te beprijzen omgevingskwaliteiten.

Batenspel

Enkele jaren gelden ontwikkelde Elisabeth Ruijgrok het Batenspel. Een variant voor de ondergrond is gespeeld tijdens het jaarcongres van SKB in 2012. Het spel is erop gericht de spelers inzicht te geven in het ontstaan van een baat. Het spel maakt inzichtelijk hoe door het maken van tritsen ‘van maatregel, naar kwaliteit, naar baat’, de relevante welvaartseffecten van een project geïdentificeerd kunnen worden.

Nieuw vakgebied

“Omgevingseconomie is een vak dat op alle hogescholen en universiteiten onderwezen zou moeten worden.” Elisabeth Ruijgrok is als oprichter van Stimulering Omgevingseconomie fervent pleitbezorger van dit nieuwe vakgebied, dat gaat over het maken van investeringskeuzen ten aanzien van de verschillende kwaliteiten van onze leefomgeving, zoals natuur, water, lucht, bodem, geluid, maar ook sociale participatie, cultuurhistorie en inrichtingskwaliteit van de openbare ruimte. Omgevingseconomen maken omgevingskwaliteiten meetbaar met behulp van nieuwe meeteenheden, zoals de beeldkwaliteitsmeetlatten voor de inrichting van de openbare ruimte. Tevens worden batenkengetallen afgeleid. Dat zijn ervaringscijfers waarmee baten berekend kunnen worden. Meer informatie is te vinden op www.omgevingseconomie.nl.

Keuzes maken

Afwegingskader (Zeven sleutels)

Afwegingskader (Zeven sleutels)

Details
Status: Gereed
Type: Onderzoek - commissie - werkgroep

Vraagarticulatie
Een afwegingskader is wenselijk en nodig, omdat meervoudig ruimtegebruik kansen geeft om ruimtelijke ordenings, verkeers en omgevingsknelpunten in harmonie aan te pakken,. Ondergronds bouwen maakt niet alleen een combinatie van functies mogelijk, maar draagt tevens bij aan een meer leefbare bovengrond.

Onderzoek
Tijdens het maken van dit afwegingskader bleek dat het maken van een nieuw instrument voor het afwegen niet de juiste richting was. Dat is losgelaten en de nieuwe insteek, meer gericht op het ontwikkelen van een proces dat stuurt op waarde, heeft veel inzichten opgeleverd. Deze zijn samengevat in zeven sleutels.

resultaat
De publicatie Zeven sleutels voor een waardevolle afweging is gratis te downloaden vanaf de kennisbank. Daarnaast zijn er twee masterclasses gegeven over dit onderwerp. Zie bij COB-academy.

Meer informatie
Heeft u interesse in dit project? Neem dan contact op met het COB.

Vakgebieden
Ordening en waarde

Thema's
Waardering

Zeven sleutels in de praktijk

Zeven sleutels in de praktijk

Details
Status: Initiatief
Type: Pilot - praktijkonderzoek - evaluatie

Vraagarticulatie
De publicatie Zeven sleutels voor een waardevolle afweging is een handreiking voor bestuurders en hun adviseurs om het gesprek te voeren over het afwegen van ondergrondse en bovengrondse oplossingen. Het COB wil zich nu richten op de toepassing in de praktijk.

Meer informatie
Heeft u interesse in dit project? Neem dan contact op met het COB.

Vakgebieden
Ordening en waarde

Thema's
Waardering

Deelnemers
Klik op het bedrijfslogo voor de deelnemende personen

COB

Merten Hinsenveld, rol: Opdrachtgever

Energiereductie tunnels

Energiereductie tunnels

Details
Status: Gereed
Type: Onderzoek - commissie - werkgroep

Vraagarticulatie
Samen met het netwerk wil het COB toewerken naar een langetermijnvisie voor een energieneutrale tunnel. De eerste stap is het meewerken aan de doelstelling van Rijkswaterstaat: het reduceren van de energiebehoefte van alle bestaande en nieuwe tunnels.

Onderzoek
In 2015 zijn er twee expertteams ingericht om maatregelen voor energiereductie in kaart te brengen, zowel voor technische aspecten, het proces en voor contracten. In de zomer van 2016 is het concept van de maatregelencatalogus gereviewed door ca. 30 experts. De feedback is verwerkt in het eindresultaat.

resultaat
De maatregelencatalogus is opgezet als groeiboek: een digitale rapportage die in de loop der tijd kan worden aangevuld en verbeterd. Tijdens het COB-congres op 8 december 2016 is het groeiboek officieel gelanceerd.

Meer informatie
Heeft u interesse in dit project? Neem dan contact op met het COB.

Vakgebieden
Tunnels en veiligheid

Thema's
Assetmanagement, Duurzaamheid

Deelnemers
Klik op het bedrijfslogo voor de deelnemende personen

ARCADIS Nederland BV

Verali von Meijenfeldt, rol: Secretaris

Covalent

Frank de Vries, rol: Lid

Croonwolter&dros

Harry Engwirda, rol: Lid

Deerns Nederland B.V.

Gilbert de Nijs, rol: Lid

Gemeente Den Haag p/a projectorganisatie

Cynthia Sewbalak, rol: Lid
Paul Janssen, rol: Lid

Heijmans Infra

René Valkenburg, rol: Lid
Willem van Ooijen, rol: Lid

Movares

Arie-Peter Hijkoop, rol: Lid

PricewaterhouseCoopers Advisory N.V

PricewaterhouseCoopers Advisory N.V

Max ten Cate, rol: Lid

Rijkswaterstaat GPO Grote Projecten en Onderhoud

Dik de Weger, rol: Lid
Johan Naber, rol: Lid

Rijkswaterstaat Waterdienst

Joost Bouten, rol: Lid

Soltegro

Leen van Gelder, rol: Lid

SPIE Nederland BV

Jacco Saaman, rol: Lid
Leen van Rij, rol: Lid
Maarten Hellemans, rol: Lid

TEC Tunnel Engineering Consultants

Ron van Beek, rol: Voorzitter

Zelfstandig ondernemers

Carolina Lantinga, rol: Lid
Casper van Nie, rol: Lid
Vincent Leclercq, rol: Lid

Flexibele netwerken

Flexibele netwerken

Details
Status: Initiatief
Type: Onderzoek - commissie - werkgroep

Vraagarticulatie
Het energielandschap verandert en daarbij komt regelmatig het onderwerp 'flexibele netwerken' naar boven. In samenwerking met de participanten wil het COB onderzoeken wat een flexibel netwerk is, en hoe bestaande netwerken flexibel gemaakt kunnen worden.

Meer informatie
Heeft u interesse in dit project? Neem dan contact op met het COB.

Vakgebieden
Kabels en leidingen

Thema's
Assetmanagement, Duurzaamheid

KIS Maastunnel

KIS Maastunnel

Details
Status: Gereed
Type: Platform - koplopergroep - expertteam

Vraagarticulatie
De gemeente Rotterdam wil de renovatie van de Maastunnel gunnen aan een partij die op hoog niveau kwaliteit, integraliteit en samenwerking kan leveren. Een team onder leiding van het COB concretiseert deze begrippen, zodat ze meegenomen kunnen worden in deze en toekomstige aanbestedingen.

Onderzoek
Er is eerst een projectspecifiek visiedocument opgesteld. Dit document is vertaald in concrete teksten die in de aanbestedingsdocumentatie zijn opgenomen. De voorzitter van het expertteam neemt deel aan de selectiecommissie. Na afronding van de aanbesteding heeft het expertteam het visiedocument en de resultaten van de aanbesteding vertaald in een openbaar document dat geschikt is voor andere tunnelprojecten.

resultaat
Het rapport KIS Maastunnel is tijdens het COB-congres op 8 december 2016 gepresenteerd. Het is gratis te downloaden via de kennisbank van het COB.

Meer informatie
Heeft u interesse in dit project? Neem dan contact op met het COB.

Vakgebieden
Tunnels en veiligheid, Speciale projecten

Thema's
Verbinden, Assetmanagement

Deelnemers
Klik op het bedrijfslogo voor de deelnemende personen

COB

Karin de Haas, rol: Secretaris

Gemeente Rotterdam Stadsontwikkeling

, rol: Opdrachtgever

NedMobiel

Roel Scholten, rol: Secretaris

Sioo BV

Ard-Pieter de Man, rol: Lid

Sunchar Beheer BV

Sunchar Beheer BV

Jan Brouwer, rol: Lid

TU Delft Faculteit Civiele Techniek & Geowetenschappen

Hans Bakker, rol: Lid
Herman Mooi , rol: Lid
Joannes Visser, rol: Student
Marcel Hertogh, rol: Voorzitter

Langetermijnvisie tunnels

Langetermijnvisie tunnels

Details
Status: Initiatief
Type: Onderzoek - commissie - werkgroep

Vraagarticulatie
De wens tot het maken van een langetermijnvisie heeft te maken met de veranderende positionering van ondergronds bouwen in de (academische) wereld. Deze verschuift van technisch-civiele vraagstukken naar integrale opgaven op het gebied van VTTI, systems engineering, ruimtelijke inpassing, waardecreatie, vormgeving, betrouwbaarheid, onderhoudbaarheid, beschikbaarheid en duurzaamheid.

Onderzoek
Het COB-netwerk gaat de trends en ontwikkelingen op technisch en maatschappelijk vlak in kaart brengen die belangrijk zijn voor de aanleg en het onderhoud van tunnels in de toekomst. De start hiervan is op 20 juni 2016, tijdens het Diner van de Ondergrond

resultaat
Op 8 december 2016, tijdens het COB-congres, wordt een gedragen langetermijnvisie gepresenteerd.

Meer informatie
Heeft u interesse in dit project? Neem dan contact op met het COB.

Vakgebieden
Speciale projecten

Thema's
Verbinden, Assetmanagement, Duurzaamheid, Waardering

Deelnemers
Klik op het bedrijfslogo voor de deelnemende personen

ARCADIS Nederland BV

Evert Sonke, rol: Reviewer
Johan van der Gaag, rol: Reviewer
Stefan Lezwijn, rol: Reviewer

Besix Nederland bv

Thomas Vandenbergh, rol: Product geïnterviewd

Bouwdienst Rijkswaterstaat B.D.

Leo Leeuw, rol: Reviewer

COB

Edith Boonsma, rol: Deelnemer
Karin de Haas, rol: Voorzitter
Merten Hinsenveld, rol: Deelnemer
Roel Scholten, rol: Deelnemer

Croonwolter&dros

Harry Engwirda, rol: Product geïnterviewd

Deltacommissaris

Deltacommissaris

Pieter Bloemen, rol: Product geïnterviewd

Deltares

Adam Bezuijen, rol: Reviewer

DGMR Raadgevende Ingenieurs BV

Hans van Leeuwen, rol: Reviewer

Fluor Infrastructure BV

Fluor Infrastructure BV

Peter Schouten, rol: Product geïnterviewd

Fokker Technologies Holding

Fokker Technologies Holding

Peter Kortbeek, rol: Product geïnterviewd

Gemeente Den Haag Dienst Stedelijke Ontwikkeling

Paul Janssen, rol: Product geïnterviewd

Gemeente Utrecht Dienst Stadsontwikkeling

Sieb van der Weide, rol: Reviewer

Google

Google

Jasper Maters, rol: Adviseur

Hogeschool van Amsterdam

Hogeschool van Amsterdam

Walther Ploos van Amstel, rol: Product geïnterviewd

Kennisplatform Tunnelveiligheid

Ron Beij, rol: Product geïnterviewd

Neerlands diep

Neerlands diep

Guus Pieters, rol: Lid

Provincie Noord-Holland

René van Treeck, rol: Reviewer

Rijkswaterstaat Centrale Informatievoorziening

Johan Bosch, rol: Product geïnterviewd
Reinier van der Klooster, rol: Reviewer
Remco Verschoor, rol: Product geïnterviewd

Rijkswaterstaat GPO Grote Projecten en Onderhoud

Harry Dekker, rol: Opdrachtgever
Joris Vijverberg, rol: Reviewer

Rijkswaterstaat West-Nederland Zuid

Henk van der Linden, rol: Reviewer

Soltegro

Leen van Gelder, rol: Reviewer
Robin Rijkers, rol: Reviewer

Sweco Nederland B.V.

Mello Lindner, rol: Product geïnterviewd

TU Delft Faculteit Civiele Techniek & Geowetenschappen

Mandy Korff, rol: Reviewer
Marcel Hertogh, rol: Deelnemer
Wout Broere, rol: Deelnemer

TU Eindhoven Faculteit Wiskunde en informatica

TU Eindhoven Faculteit Wiskunde en informatica

Carlo van de Weijer, rol: Product geïnterviewd
Wil van der Aalst, rol: Product geïnterviewd

Vialis BV Houten

Erik Vinke, rol: Product geïnterviewd

Volker Rail Nederland BV

Marco Stouten, rol: Reviewer

Vrije Universiteit Amsterdam

Chris Jansen, rol: Product geïnterviewd

Wesselink Van Zijst

Wesselink Van Zijst

Marc Wesselink, rol: Product geïnterviewd

Zelfstandig ondernemers

Arie Bras, rol: Product geïnterviewd
Jan Jonker, rol: Reviewer
Merten Hinsenveld, rol: Product geïnterviewd

Verificatie en validatie

Verificatie en validatie

Details
Status: Initiatief
Type: Pilot - praktijkonderzoek - evaluatie

Vraagarticulatie
Het project ‘Verificatie en validatie’ beoogt om het kennisniveau aangaande V&V processen en methodieken te vergroten, om drempels dienaangaande te identificeren en oplossingsrichtingen hiervoor te delen.

Meer informatie
Heeft u interesse in dit project? Neem dan contact op met het COB.

Vakgebieden
Tunnels en veiligheid

Thema's
Assetmanagement, Duurzaamheid

Deelnemers
Klik op het bedrijfslogo voor de deelnemende personen

ADSE Consulting & Engineering B.V.

ADSE Consulting & Engineering B.V.

Jan van der Laan, rol: Deelnemer bijeenkomst

Agidens

Agidens

Weslie Saarloos, rol: Deelnemer bijeenkomst

Altran Netherlands B.V.

Altran Netherlands B.V.

Freddi Bouwman, rol: Deelnemer bijeenkomst
Pim Willemsen, rol: Deelnemer bijeenkomst

ARCADIS Nederland BV

Timo Neuteboom, rol: Deelnemer bijeenkomst

Ballast Nedam Infra

Nienke Scheide, rol: Deelnemer bijeenkomst

BAM Infra

Ruben Langeveld, rol: Deelnemer bijeenkomst
Willem den Breejen, rol: Deelnemer bijeenkomst

COB

Roel Scholten, rol: Coordinator

Croonwolter&dros

Edwin Luijt, rol: Deelnemer bijeenkomst
Frits Willems, rol: Deelnemer bijeenkomst
Harry Engwirda, rol: Deelnemer bijeenkomst
Ton Vos, rol: Deelnemer bijeenkomst
Weslie Saarloos, rol: Deelnemer

Deerns Nederland B.V.

Tom Hundertmark, rol: Deelnemer bijeenkomst

Elumint

Harry de Haan, rol: Deelnemer bijeenkomst
Nelson Perez Medina, rol: Deelnemer bijeenkomst

ENGIE Nederland N.V.

Jelmer ter Braake, rol: Deelnemer bijeenkomst
Tom van Tintelen, rol: Deelnemer bijeenkomst

Gemeente Den Haag p/a projectorganisatie

Ruud Emmer, rol: Deelnemer

Gemeente Rotterdam Stadsbeheer

Anna Marie Bom, rol: Deelnemer bijeenkomst
Madiha Ahammout, rol: Deelnemer bijeenkomst

Gemeente Rotterdam Ingenieursbureau

Marisa Fang, rol: Deelnemer bijeenkomst

Heijmans Infra

Twan Daverveld, rol: Deelnemer bijeenkomst

Kennisplatform Tunnelveiligheid

Simone Abel, rol: Contactpersoon

KienIA B.V. Industriële Automatisering

KienIA B.V. Industriële Automatisering

Patrick Kees, rol: Deelnemer bijeenkomst

KWA bedrijfsadviseurs

KWA bedrijfsadviseurs

Jildou de Jong, rol: Deelnemer bijeenkomst

Ministerie van IenM

Michiel Dubbeldeman, rol: Deelnemer bijeenkomst

Movares

Gea Kolk, rol: Deelnemer bijeenkomst
Peter Overduin, rol: Deelnemer bijeenkomst
Rene Krouwel, rol: Deelnemer

Nong Khai Consultancy B.V.

Peter Stroo, rol: Deelnemer bijeenkomst

Omgevingsdienst Noordzeekanaal- gebied

Omgevingsdienst Noordzeekanaal- gebied

Alex Noort, rol: Deelnemer bijeenkomst
André Brons, rol: Deelnemer bijeenkomst
Marie-Anne Eitjes, rol: Deelnemer bijeenkomst
Pascal Hoogewoonink, rol: Deelnemer bijeenkomst
Rutger Veldhuijsen, rol: Deelnemer bijeenkomst

ProRail

Willem van Dongen, rol: Deelnemer bijeenkomst

R2B Inspecties B.V.

R2B Inspecties B.V.

Marcel Hutten, rol: Deelnemer bijeenkomst

Rijkswaterstaat

Fred Bouwmeester, rol: Deelnemer bijeenkomst

Rijkswaterstaat GPO Grote Projecten en Onderhoud

Sjef van den Buijs, rol: Spreker

Rijkswaterstaat PPO

Hans Bruinsma, rol: Deelnemer

Royal HaskoningDHV

Frederik Wagenaar, rol: Deelnemer bijeenkomst
Gerben Tornij, rol: Deelnemer bijeenkomst

Sick NV / SA

Sick NV / SA

John Snakenburg, rol: Deelnemer bijeenkomst

Siemens Nederland NV

Alexander Koek, rol: Deelnemer bijeenkomst
Erwin Stout, rol: Deelnemer bijeenkomst
John Vermeer, rol: Deelnemer bijeenkomst
Renard Kox, rol: Spreker

Sogeti Nederland B.V.

Daniel van der Gaag, rol: Coordinator
Gerard Janssen, rol: Spreker
Marcel Brouwers, rol: Deelnemer bijeenkomst
Mark van Brink, rol: Deelnemer bijeenkomst
Reinout van Elst, rol: Deelnemer bijeenkomst

Soltegro

Leen van Gelder, rol: Coordinator

Sweco Nederland B.V.

Erik Schermer, rol: Deelnemer bijeenkomst

TechConsult BV

Jeffrey Rundberg, rol: Deelnemer bijeenkomst

Trimaya

Trimaya

Boy Soochit, rol: Deelnemer bijeenkomst

Vialis BV Houten

Arjan Tromp, rol: Deelnemer bijeenkomst
Eric van den Dool, rol: Deelnemer bijeenkomst
Marcel Wink, rol: Deelnemer bijeenkomst
Ondra Vohnik, rol: Deelnemer bijeenkomst
Rudi Matai, rol: Deelnemer bijeenkomst
Wout van Oostrum, rol: Spreker

Vigiles

Martijn van Gils, rol: Deelnemer

Volker Infra

Arco Meerkerk, rol: Spreker

Volker InfraDesign

Niek Ridderbos, rol: Spreker
Robin Huisman, rol: Deelnemer bijeenkomst
Vincent Weisscher, rol: Deelnemer bijeenkomst
Wouter Schepers, rol: Deelnemer bijeenkomst

Westerscheldetunnel N.V. Tolplein

Jan Verbrugge, rol: Deelnemer bijeenkomst

Zelfstandig ondernemers

Don Ruijter, rol: Deelnemer bijeenkomst

Cybersecurity

Cyber security

Details
Status: Lopend
Type: Onderzoek - commissie - werkgroep

Vraagarticulatie
Vanwege hun centrale positie in onze economie moet cyber security ook bij tunnels en andere ondergrondse infrastructuur expliciete aandacht krijgen. Vanuit het Platform Veiligheid heeft het COB een werkgroep opgericht, waarin kennis en documentatie op dit vlak gedeeld en ontwikkeld kan worden.

Onderzoek
Het COB heeft in samenwerking met het Nationaal Cyber Security Centrum (NCSC) een werkgroep opgericht. Dit 'information sharing and analysis center' (ISAC) komt ongeveer 6 keer per jaar bijeen om onderling ervaringen uit te wisselen, en om te leren van de aanpak tegen cybercrime vanuit andere sectoren (havens, luchthavens etc).

resultaat
De ISAC-tunnels werkt aan een handboek om het bewustzijn inzake cyber security van tunnels te verhogen en praktijklessen en -ervaring te delen met de sector.

Meer informatie
Heeft u interesse in dit project? Neem dan contact op met het COB.

Vakgebieden
Tunnels en veiligheid

Thema's
Verbinden

Deelnemers
Klik op het bedrijfslogo voor de deelnemende personen

ABB BV Local Division Manager

ABB BV Local Division Manager

Cuno van den Hondel, rol: Deelnemer

Antea Group

Jan Houwers, rol: Deelnemer

ARCADIS Nederland BV

Tom Versluijs, rol: Deelnemer

Brandweer Amsterdam-Amstelland

Ron Beij, rol: Deelnemer

COB

Roel Scholten, rol: Coordinator
Simone Abel, rol: Secretaris

ENGIE Nederland N.V.

Richard Kemp, rol: Deelnemer

Gemeente Den Haag Dienst Stadsbeheer

Peter Stroo, rol: Lid

Kennisplatform Tunnelveiligheid

Leen van Gelder, rol: Deelnemer

Kimpro BV

Jasper Kimstra, rol: Deelnemer

Ministerie van IenM DG/RWS

René van der Helm, rol: Deelnemer

Movares

Jos Renkens, rol: Deelnemer

Rijkswaterstaat Centrale Informatievoorziening

Jaap van Wissen, rol: Lid
Mark van Leeuwen, rol: Deelnemer
Turabi Yildirim, rol: Deelnemer

Siemens Nederland NV

Harald Hofstede, rol: Deelnemer

Soltegro

André Stehouwer, rol: Voorzitter
Leen van Gelder, rol: Lid

Vialis BV Houten

Johan van der Velde, rol: Deelnemer

Wegschap Tunnel Dordtse Kil

Arie Bras, rol: Deelnemer

Waarde van de Ondergrond

Waarde van de ondergrond

Details
Status: Initiatief
Type: Onderzoek - commissie - werkgroep

Vraagarticulatie
Ondergronds ruimtegebruik kan een essentiële bijdrage leveren aan een mooi, leefbaar en duurzaam Nederland. De kern van het onderzoek is de waarde van ondergronds ruimtegebruik zodanig voor het voetlicht te brengen, zodanig dat de ondergrond in besluitvormingsprocessen een volwaardige plek kan krijgen.

Onderzoek
Binnen dit project wordt op twee sporen onderzoek gedaan. Door MKBA's als effectmeting achteraf uit te voeren, ontstaat er een referentiekader voor de toekomst. Via het governancespoor gaan we op zoek naar ‘de sleutels’ rondom de gemaakte afwegingen. Het doel is inzicht in de bepalende overwegingen en afwegingen in het proces van besluitvorming.

resultaat
De ervaringen vanuit dit onderzoek kunnen worden gebruikt voor de inschatting van de baten van nieuwe, nog uit te voeren, ondergrondse infraprojecten.

Meer informatie
Heeft u interesse in dit project? Neem dan contact op met het COB.

Vakgebieden
Ordening en waarde

Thema's
Waardering

Expertteam Piet Heintunnel

Expertteam Piet Heintunnel

Details
Status: Lopend
Type: Pilot - praktijkonderzoek - evaluatie

Vraagarticulatie
Ook de Piet Heintunnel is toe aan renovatie. Het groeiboek Renoveren kun je leren, het project KIS Maastunnel en de maatregelencatalogus voor energiereductie in tunnels zijn hiervoor zeer interessant. Het projectteam van de Piet Heintunnel gaat daarom samenwerken met het COB om deze kennis te benutten. Daarnaast wordt ook weer nieuwe kennis en ervaring ingebracht en gedeeld met het netwerk.

Onderzoek
Mede vanuit de bestaande COB-trajecten is er een breed expertteam samengesteld voor de Piet Heintunnel. Als eerste stap zal dit team samen met het projectteam kijken naar de huidige stand van zaken. Zo ontstaat er een gedragen beeld van de gezamenlijke ambities voor het expertteam. De tweede stap bestaat uit het houden van interviews. Voor de drie thema's (groeiboek 'Renoveren kun je leren', KIS en energiereductie) zullen de experts gesprekken voeren met teamleden van de Piet Heintunnel. De resultaten worden teruggekoppeld in een gezamenlijke workshop.

resultaat
Het expertteam zal in samenwerking met het projectteam een rapportage voor het project opstellen en de bevindingen veralgemeniseren en verwerken in openbare publicaties (zoals het groeiboek 'Renoveren kun je leren').

Meer informatie
Heeft u interesse in dit project? Neem dan contact op met het COB.

Vakgebieden
Tunnels en veiligheid, Speciale projecten

Thema's
Verbinden, Assetmanagement, Duurzaamheid, Waardering

Deelnemers
Klik op het bedrijfslogo voor de deelnemende personen

COB

Caro Rietman, rol: Begeleider/Facilitator
Karin de Haas, rol: Secretaris
Roel Scholten, rol: Voorzitter

Covalent

Frank de Vries, rol: Lid Expertteam

Gemeente Amsterdam Ingenieursbureau

Jan-Willem Sluyters, rol: Deelnemer
Jasper Passtoors, rol: Deelnemer
Paul van Rossum, rol: Opdrachtgever
Tjitse van Dijk, rol: Lid Projectteam

Gemeente Amsterdam, Metro en Tram

Alex Sheerazi, rol: Lid Projectteam

Gemeente Den Haag Dienst Stedelijke Ontwikkeling

Paul Janssen, rol: Lid Expertteam

Gemeente Rotterdam Stadsontwikkeling

Diederik van Zanten, rol: Lid Expertteam

NedMobiel

Henry van der Pluym, rol: Lid Expertteam

Projectteam Piet Heintunnel IB Gemmeente Amsterdam

Projectteam Piet Heintunnel IB Gemmeente Amsterdam

Francien Krouwel, rol: Lid Projectteam
Ilham Bouz, rol: Lid Projectteam
Lisa de Rooij, rol: Lid Projectteam
Onno Man, rol: Lid Projectteam
Paul Gordon, rol: Lid Projectteam

Rijkswaterstaat GPO Grote Projecten en Onderhoud

Johan Naber, rol: Lid Expertteam

Rijkswaterstaat PPO

Leo Maas, rol: Product schrijver

Soltegro

Leen van Gelder, rol: Lid Expertteam

TEC Tunnel Engineering Consultants

Brenda Berkhout, rol: Lid Expertteam

TU Delft Faculteit Civiele Techniek & Geowetenschappen

Carolina Lantinga, rol: Student
Jelle Blom, rol: Student

Big data

Big data

Details
Status: Opstartfase
Type: Onderzoek - commissie - werkgroep

Vraagarticulatie
Nieuwe technologieën bieden iedere dag meer mogelijkheden voor het verzamelen van gegevens. De data kan gebruikt worden om systemen te monitoren en bij te sturen. Bij ondergronds bouwen vindt het verzamelen en samenbrengen van verschillende data nog niet op grote schaal plaats. Het COB wil het thema big data daarom meer onder de aandacht brengen.

Onderzoek
Als eerste stap wordt op woensdag 26 oktober 2016 een minicongres over big data georganiseerd. Guus Coolegem (C-Cube), Jasper Maters (Google) en Claudia de Andrade (Rijkswaterstaat) zorgen voor een introductie met inspirerende voorbeelden. Daarna zijn er kleine workshops om verder te discussiëren over concrete vragen en stellingen.

Meer informatie
Heeft u interesse in dit project? Neem dan contact op met het COB.

Vakgebieden
Tunnels en veiligheid, Ordening en waarde, Kabels en leidingen

Thema's
Verbinden, Assetmanagement, Duurzaamheid

Deelnemers
Klik op het bedrijfslogo voor de deelnemende personen

Altran Netherlands B.V.

Altran Netherlands B.V.

Pim Willemsen, rol: Deelnemer bijeenkomst

Ambiënt Holding B.V.

Petra van der Werf, rol: Deelnemer bijeenkomst

Antea Group

Pedro Kooistra, rol: Deelnemer bijeenkomst

ARCADIS Nederland BV

Tom Versluijs, rol: Deelnemer bijeenkomst

Ballast Nedam Infra

Paul Warmerdam, rol: Deelnemer bijeenkomst

Besix Nederland bv

Thijs Lambert, rol: Deelnemer bijeenkomst

Brandweer Amsterdam-Amstelland

Ron Beij, rol: Deelnemer bijeenkomst

C-Cube international bv

C-Cube international bv

Guus Coolegem, rol: Spreker congres

COB

Caro Rietman, rol: Begeleider/Facilitator
Marije Nieuwenhuizen, rol: Rapporteur
Roel Scholten, rol: Opdrachtgever

Covalent

Siert Saes, rol: Deelnemer bijeenkomst

Croonwolter&dros

Dolf van der Meij, rol: Deelnemer bijeenkomst

Deltares

Gerard van der Kolff, rol: Deelnemer bijeenkomst
Mandy Korff, rol: Deelnemer bijeenkomst
Thomas Bles, rol: Deelnemer bijeenkomst

Eijkelkamp Soil & Water

Eijkelkamp Soil & Water

Ruben Pot, rol: Deelnemer bijeenkomst

ENGIE

Patrick Hoet, rol: Deelnemer bijeenkomst

Google

Google

Jasper Maters, rol: Spreker congres

Harry Bijl Communicatie

Harry Bijl, rol: Rapporteur

HCPS

HCPS

Joost van Dijk, rol: Deelnemer bijeenkomst

Heijmans Infra Techniek B.V.

Herman Pruisken, rol: Deelnemer bijeenkomst
Jordi Overeem, rol: Deelnemer bijeenkomst

InTraffic B.V.

InTraffic B.V.

Marco Bakker, rol: Deelnemer bijeenkomst
Menno Kamminga, rol: Deelnemer bijeenkomst

IXAS Consortium Ballast Nedam, Fluor, Heijmans en 3i Infrastructure

Dennis Meegdes, rol: Deelnemer bijeenkomst
Wijnand Mellegers, rol: Deelnemer bijeenkomst

NedMobiel

Alexander Zoetemelk, rol: Deelnemer bijeenkomst

Peter Juijn teksten

Peter Juijn, rol: Rapporteur

Proficium BV

Proficium BV

Bram ten Klei, rol: Deelnemer bijeenkomst

Rijkswaterstaat

Claudia de Andrade, rol: Spreker congres
Martin de Lange, rol: Deelnemer bijeenkomst
William van Rijswijk, rol: Deelnemer bijeenkomst

Rijkswaterstaat GPO Grote Projecten en Onderhoud

Mark Zwaan, rol: Deelnemer bijeenkomst

Royal HaskoningDHV

Joost Dorreman, rol: Deelnemer bijeenkomst
Jurgen Herbschleb, rol: Deelnemer bijeenkomst

SBRCURnet

Martin van der Vliet, rol: Deelnemer bijeenkomst

Siemens Nederland NV

Harald Hofstede, rol: Deelnemer bijeenkomst
Peter van Duijvenbode, rol: Deelnemer bijeenkomst

Simacan

Simacan

Eric Mulders, rol: Deelnemer bijeenkomst

Sogeti Nederland B.V.

Johan Beikes, rol: Deelnemer bijeenkomst

Soltegro

André Stehouwer, rol: Deelnemer bijeenkomst
Rob de Jong, rol: Deelnemer bijeenkomst

Strukton Civiel BV

Oscar Vos, rol: Deelnemer bijeenkomst

TBI Holdings B.V.

Ralf van den Boom, rol: Deelnemer bijeenkomst

Trimaya

Trimaya

Boy Soochit, rol: Deelnemer bijeenkomst

TU Delft Faculteit Civiele Techniek & Geowetenschappen

Wout Broere, rol: Deelnemer bijeenkomst

VB&T Vastgoedmanagement

VB&T Vastgoedmanagement

Jack Schooneveldt, rol: Deelnemer bijeenkomst

Vialis BV Houten

Johan van der Velde, rol: Deelnemer bijeenkomst

Volker InfraDesign

Martinus van de Ruitenbeek, rol: Deelnemer bijeenkomst

Witteveen + Bos Raadgevende Ingenieurs

Johan Kornet, rol: Deelnemer bijeenkomst

Platform Beheer & Onderhoud

Platform Beheer en onderhoud

Details
Status: Lopend
Type: Platform - koplopergroep - expertteam

Vraagarticulatie
In samenwerking met Rijkswaterstaat en het COB-platform Niet-rijkstunnels worden mensen aan elkaar verbonden die beroepsmatig te maken hebben met het beheer, onderhoud of renovatie van ondergrondse infrastructuur. Onder meer beheerders van te renoveren tunnels kunnen hier gemeenschappelijke opgaven bespreken.

Onderzoek
COB heeft een brede uitvraag gedaan aan haar netwerk. Via deze weg krijgt het netwerk de mogelijkheid zich aan te sluiten bij dit platform. Daarnaast heeft het COB een 40 tal geïnteresseerden benaderd om aan te sluiten bij dit platform. De eerste bijeenkomst is op 5 november 2015 in Amsterdam geweest.

Meer informatie
Heeft u interesse in dit project? Neem dan contact op met het COB.

Vakgebieden
Tunnels en veiligheid

Thema's
Assetmanagement

Deelnemers
Klik op het bedrijfslogo voor de deelnemende personen

ARCADIS Nederland BV

Gerben Quirijns, rol: Lid
Jos Bakker, rol: Lid

COB

Ellen van Eijk, rol: Begeleider/Facilitator
Maarten van Riel, rol: Coordinator
Merten Hinsenveld, rol: Lid
Roel Scholten, rol: Coordinator

Covalent

Ad Rabenort, rol: Lid
Siert Saes, rol: Lid

Deltares

Peter van den Berg, rol: Lid

DGMR Raadgevende Ingenieurs BV

Hans van Leeuwen, rol: Lid

ENGIE Nederland N.V.

Ton van Gageldonk, rol: Lid

Gemeente Amsterdam Verkeer en Openbare Ruimte

Jeroen Schrijver, rol: Lid
Tjitse van Dijk, rol: Lid
Wilco Renkema, rol: Lid

Gemeente Amsterdam, Metro en Tram

Erik Bijlsma, rol: Lid

Gemeente Den Haag Dienst Stadsbeheer

Gerard Slootjes, rol: Lid

Gemeente Rotterdam Stadsbeheer

Anton Ruiter, rol: Lid
Nabila Abdellaoui, rol: Lid

Heijmans Infra Techniek B.V.

Herman Pruisken, rol: Lid

ICT Business Development Manager

ICT Business Development Manager

Frans Lambregts, rol: Lid

MaxGrip Head Office

MaxGrip Head Office

Wilco Hekkert, rol: Lid

Mobilis TBI infra Vestiging West

Robbert de Groot, rol: Lid

Movares

Jacco Kroese, rol: Lid
Jan Jonker, rol: Lid
John van Dijk, rol: Lid
Pieter Zijlmans, rol: Lid

Nebest B.V.

Jan Kloosterman, rol: Lid
Joost van Leest, rol: Lid
Leo Leeuw, rol: Lid

Omgevingsdienst Noordzeekanaal- gebied

Omgevingsdienst Noordzeekanaal- gebied

Maarten Bevaart, rol: Lid
Pascal Hoogewoonink, rol: Lid

Provincie Noord-Holland

Albert Kandelaar, rol: Lid

Rijkswaterstaat

William van Rijswijk, rol: Lid

Rijkswaterstaat Dienst Oost-Nederland Hoofdkantoor

Christiaan Stoffer, rol: Lid

Rijkswaterstaat Dienst Limburg

Willy van Laanen, rol: Lid

Rijkswaterstaat GPO Grote Projecten en Onderhoud

Giel Klanker, rol: Lid
Harry Dekker, rol: Lid
Jaap Heijboer, rol: Lid
Jan van der Sluis, rol: Lid
Mark Zwaan, rol: Lid
Ronald Mante, rol: Lid

Rijkswaterstaat PPO

Hans Bruinsma, rol: Lid

Rijkswaterstaat West-Nederland Noord

Bert Schouws, rol: Lid
Ron van den Ende, rol: Lid

Rijkswaterstaat West-Nederland Zuid

Henk van der Linden, rol: Lid
Rob van der Hart, rol: Lid
Willy Dekker, rol: Lid

Royal HaskoningDHV

Abel de Vries, rol: Lid
Geert Fuchs, rol: Lid
Pim Lodestijn, rol: Lid

SBRCURnet

Fred Jonker, rol: Lid

Siemens Nederland NV

Harald Hofstede, rol: Lid
Waldeck Podgorski, rol: Lid

Sogeti Nederland B.V.

Johan Beikes, rol: Lid

Strukton Civiel BV

Carlos Bosma, rol: Lid
Oscar Vos, rol: Lid

Sweco Nederland B.V.

Erik Schermer, rol: Lid
Mello Lindner, rol: Lid

Van der Worp Infra Consult B.V.

Jacco van der Worp, rol: Lid

Vialis BV Houten

Marco Anker, rol: Lid
Michiel Berkheij, rol: Lid

Volker Rail Nederland BV

Marco Stouten, rol: Lid

Wegschap Tunnel Dordtse Kil

Arie Bras, rol: Lid

Westerscheldetunnel N.V. Tolplein

Jan Verbrugge, rol: Lid

Zelfstandig ondernemers

Stoffel de Ronde, rol: Lid

Groeiboek Renoveren kun je leren

Groeiboek Energiereductie

Platform Kabels en leidingen

Platform Kabels en leidingen

Details
Status: Lopend
Type: Platform - koplopergroep - expertteam

Vraagarticulatie
Binnen het platform Kabels en leidingen komen participanten van het COB bij elkaar om actuele onderwerpen en (toekomstige) vraagstukken te bespreken. De deelnemers zoeken naar gezamenlijke opgaven en initiëren projecten. Ook worden projecten er geëvalueerd.

Onderzoek
Dit platform richt zich op het bevorderen van samenwerking tussen partijen uit verschillende sectoren: energie en nuts-voorzieningingen, ruimtelijke ordening, vastgoed en overheid.

resultaat
Het platform komt gemiddeld vier keer per jaar bij elkaar en bestaat uit een grote groep enthousiaste en vaste deelnemers. Veel diverse onderwerpen komen tijhdens de bijeenkomsten aan bod, waarvan er sinds de oprichting in 2003 al vele zijn opgepakt.

Meer informatie
Heeft u interesse in dit project? Neem dan contact op met het COB.

Vakgebieden
Kabels en leidingen

Thema's
Verbinden, Assetmanagement, Duurzaamheid, Waardering

Deelnemers
Klik op het bedrijfslogo voor de deelnemende personen

Alliander

Ben Lambregts, rol: Lid

Antea Group

Mark Deuring, rol: Lid
Pedro Kooistra, rol: Lid

Bouwend Nederland

Edgar van Niekerk, rol: Lid

COB

Richard van Ravesteijn, rol: Projectleider

Deltares

Henk Kruse, rol: Lid

DNV GL

Willem Boone, rol: Lid

Dunea NV Duin & Water

Peter van Barneveld, rol: Lid
Rogier Schipdam, rol: Lid

Enexis B.V.

Jos Lemmens, rol: Lid

Gemeente Alphen aan den Rijn

Ed Wesenaar, rol: Lid
Martin van Vianen, rol: Lid
Taco Noordenbos, rol: Lid

Gemeente Amsterdam Ingenieursbureau

Michiel Wentholt, rol: Lid
Paul Elzenaar, rol: Lid

Gemeente Den Haag Dienst Stadsbeheer

Hans Meijer, rol: Lid

Gemeente Rotterdam Stadsontwikkeling

Henk van der Maas, rol: Lid
Hugo Witteveen, rol: Lid
Micha van Engelen, rol: Lid

Gemeente Utrecht Dienst Stadsontwikkeling

Sieb van der Weide, rol: Lid

GPKL Gemeentelijk Platform K&L

Enrico van den Bogaard, rol: Lid

Havenbedrijf Rotterdam N.V.

Sjaak Verburg, rol: Lid

Heijmans Infra Techniek B.V.

Paul de Koning, rol: Lid

Heijmans NV

René Frinks, rol: Lid

HOBAS Benelux B.V.

George van Halteren, rol: Lid

Hompe & Taselaar

Frans Taselaar, rol: Lid

Ingrid Bavelaar Management ondersteuning

Ingrid Bavelaar Management ondersteuning

Ingrid Bavelaar, rol: Secretaris

Kragten B.V.

Carel Peeters, rol: Lid
Hub Diederen, rol: Lid
Thijs Pepels, rol: Lid

LievenseCSO Infra B.V.

Gert Jan ter Haar, rol: Lid
Lody van Asselt, rol: Lid

MH Poly

Dennis Hut, rol: Lid

MH Poly Consultants & Engineers bv

Marco Buijsen, rol: Lid

Movares

Mark Koningen, rol: Lid

MWH Global B.V.

Peter van Mullekom, rol: Lid

Netbeheer Nederland

Henk van Bruchem, rol: Lid

ProRail

David Elbers, rol: Lid
John Sandbrink, rol: Lid
Mahesh Ghoerbien, rol: Lid
Ted Slump, rol: Lid

Rijkswaterstaat

Rick van Vliet, rol: Lid

Saxion Hogeschool

Geert Roovers, rol: Lid

Siers Infraconsult B.V

Harry Moek, rol: Lid

Sweco Nederland B.V.

John Driessen, rol: Lid

Tauw bv

Frank van Gennip, rol: Lid

Tebodin Netherlands B.V.

Jeroen Baars, rol: Lid

TU Delft Faculteit Civiele Techniek & Geowetenschappen

Wout Broere, rol: Lid

Visser & Smit Hanab B.V.

Dennis in 't Groen, rol: Lid

VolkerWessels Telecom Infra

Theo Ellenbroek, rol: Lid

Hoogspanning ondergronds

Hoogspanning ondergronds

Details
Status: Afrondende fase
Type: Onderzoek - commissie - werkgroep

Vraagarticulatie
Dit project richt zich op het benoemen van aspecten die een rol spelen bij het maken van de afweging om hoogspanning ondergronds te brengen. Er worden hierbij kennisleemten vastgesteld die tot vervolgonderzoeken kunnen leiden.

Onderzoek
In het eerste kwar5taal van 2017 wordt de eindrapportage verwacht van de werkgroep

Meer informatie
Heeft u interesse in dit project? Neem dan contact op met het COB.

Vakgebieden
Kabels en leidingen

Thema's
Duurzaamheid

Deelnemers
Klik op het bedrijfslogo voor de deelnemende personen

COB

Richard van Ravesteijn, rol: Projectleider

DNV GL

Willem Boone, rol: Lid

Havenbedrijf Rotterdam N.V.

Sjaak Verburg, rol: Lid

Rijkswaterstaat GPO Grote Projecten en Onderhoud

John Weebers, rol: Lid

TenneT Holding B.V.

Henk Sanders, rol: Lid
Patrick van de Rijt, rol: Lid
Peter Sibbald, rol: Lid

Inventarisatie saneringsopgave

Inventarisatie saneringsopgave

Details
Status: Initiatief
Type: Onderzoek - commissie - werkgroep

Vraagarticulatie
Ondanks de hoge leeftijd van veel kabels en leidingen vindt er nog geen grootschalige operatie plaats om deze infrastructuur te vervangen. Is veroudering niet aan de orde? Een van de projectdoelen is het verband tussen leeftijd en verwachte ontwikkeling van een kabel of leiding verhelderen om zo zicht te krijgen op de saneringsopgave

Meer informatie
Heeft u interesse in dit project? Neem dan contact op met het COB.

Vakgebieden
Kabels en leidingen

Thema's
Assetmanagement

Kabels en leidingen reconstructie N213

Kabels en leidingen reconstructie N213

Details
Status: Lopend
Type: Pilot - praktijkonderzoek - evaluatie

Vraagarticulatie
Het COB en de provincie Zuid-Holland onderzoeken hoe bij verbreding of reconstructie van provinciale wegen op vernieuwende wijze omgegaan kan worden met ondergrondse netwerken. De reconstructie van de N213 wordt hiervoor aangegrepen als pilotproject. Hoe kan de markt uitgedaagd worden om kabels en leidingen innovatief te verwerken?

Onderzoek
Tijdens twee workshops hebben de nutsbedrijven constructief samengewerkt aan een concrete en innovatieve oplossing. Momenteel wordt deze aanpak uitgewerkt zodat deze kan worden toegepast in het lopende project.

Meer informatie
Heeft u interesse in dit project? Neem dan contact op met het COB.

Vakgebieden
Kabels en leidingen

Thema's
Duurzaamheid

Deelnemers
Klik op het bedrijfslogo voor de deelnemende personen

APPM Management Consultants B.V.

Emiel Stal, rol: Lid
Jean de Nijs, rol: Lid
Marcel Touset, rol: Begeleider/Facilitator

COB

Edith Boonsma, rol: Lid
Karin de Haas, rol: Coordinator
Richard van Ravesteijn, rol: Coordinator

Hompe & Taselaar

Frans Taselaar, rol: Adviseur

ProCap Adviseurs en Projectmanagers

ProCap Adviseurs en Projectmanagers

Steven ten Hove, rol: Lid

Provincie Zuid-Holland

Bjorn Olsthoorn, rol: Lid
Patricia Rozenblad, rol: Opdrachtgever
Tanja Haring, rol: Financier

Slimme aanpak K&L grote projecten

K&L in grote projecten

Details
Status: Opstartfase
Type: Onderzoek - commissie - werkgroep

Vraagarticulatie
Bij veel grote bouw- en infraprojecten vormen de ondergrondse kabels en leidingen een grote uitdaging. Gaat alles aan de kant of wordt het een geïntegreerde oplossing? En hoe organiseer je dit? In een subsessie op het COB-congres 2016 presenteren drie grote projecten hun ervaringen: de ontsluiting van het Leiden Bio Science Park, de Rotterdamsebaan en de Gaasperdammerweg (A9, onderdeel SAA). Ze laten zien hoe zij het kabels-en-leidingenvraagstuk binnen hun project hebben georganiseerd: wie was er 'leading' en waarom, en wat was daarvoor nodig?

Onderzoek
Na het congres wil het COB verder met het onderwerp. Wat is nodig om van een worsteling naar een slimme aanpak te gaan? Zijn dat andere contracten of andere afwegingen? Hoe ga je om met verschillende verleggingsregelingen? Zijn kabels en leidingen lastig of een kans?

resultaat
Het resultaat kan zijn een vergelijking van diverse aanpakken en dus oplossingen voor diverse situaties. Afhankelijke van de startbijenekomst in januari 2017 wordt de richting bepaald.

Meer informatie
Heeft u interesse in dit project? Neem dan contact op met het COB.

Vakgebieden
Kabels en leidingen

Thema's
Verbinden, Assetmanagement, Waardering

Deelnemers
Klik op het bedrijfslogo voor de deelnemende personen

Alliander

Hein van de Wijgert, rol: Deelnemer bijeenkomst
Martijn van der Eerden, rol: Deelnemer bijeenkomst

Antea Group

Pedro Kooistra, rol: Projectleider

Aveco de Bondt

Roel Bleumink, rol: Deelnemer bijeenkomst

Bouwend Nederland

Edgar van Niekerk, rol: Deelnemer bijeenkomst

COB

Edith Boonsma, rol: Begeleider/Facilitator
Richard van Ravesteijn, rol: Coordinator

Debuco Advies B.V.

Debuco Advies B.V.

Alexander Regeer, rol: Deelnemer bijeenkomst

Enexis B.V.

Jos Lemmens, rol: Deelnemer bijeenkomst

Gemeente Amsterdam Ingenieursbureau

Michiel Wentholt, rol: Deelnemer bijeenkomst
Paul Elzenaar, rol: Deelnemer bijeenkomst

Gemeente Den Haag Dienst Stadsbeheer

Hans Meijer, rol: Deelnemer bijeenkomst

Gemeente Rotterdam Stadsbeheer

Henk van der Maas, rol: Deelnemer bijeenkomst

Havenbedrijf Rotterdam N.V.

Age Buitenrust Hettema, rol: Deelnemer bijeenkomst
Bastiaan Winde, rol: Deelnemer bijeenkomst
Kevin Slee, rol: Deelnemer bijeenkomst

Hompe & Taselaar

Frans Taselaar, rol: Lid Projectteam

Movares

Mark Koningen, rol: Deelnemer bijeenkomst
Monique Wolfraad-Holland, rol: Deelnemer bijeenkomst
Wessel Arnold, rol: Deelnemer bijeenkomst

N.V. Nederlandse Gasunie

Gerrit Renkema, rol: Deelnemer bijeenkomst

ProRail

Arjan van Boheemen, rol: Deelnemer bijeenkomst

Rijkswaterstaat

Ben Viveen, rol: Deelnemer bijeenkomst
Jasper Snippe, rol: Lid Projectteam

Tauw bv

Frank van Gennip, rol: Deelnemer bijeenkomst

Tebodin Netherlands B.V.

Jeroen Baars, rol: Deelnemer bijeenkomst
Stanley Hunte, rol: Deelnemer bijeenkomst

Vitens N.V.

Jan Pot, rol: Deelnemer bijeenkomst

Vrije Universteit Amsterdam Cultuur, Organisatie en Management

Vrije Universteit Amsterdam Cultuur, Organisatie en Management

Matthijs Breeuwsma, rol: Lid Projectteam

Platform Niet-rijkstunnels

Platform Niet-rijkstunnels

Details
Status: Lopend
Type: Platform - koplopergroep - expertteam

Vraagarticulatie
Tunnels buiten het rijkswegennet vormen een bijzondere categorie tunnels. Inpassing is vaak extra complex, en regels en richtlijnen voor de veiligheid van rijkswegtunnels zijn niet per definitie toepasbaar. Sinds 2014 faciliteert het COB daarom het platform Niet-rijkstunnels. Hierbij worden tunneleigenaren bij elkaar gebracht om specifieke kennis en ervaring te delen.

Meer informatie
Heeft u interesse in dit project? Neem dan contact op met het COB.

Vakgebieden
Tunnels en veiligheid

Thema's
Verbinden, Assetmanagement

Deelnemers
Klik op het bedrijfslogo voor de deelnemende personen

Arthe Civil & Structure B.V.

William Munsterman, rol: Secretaris

COB

Caro Rietman, rol: Contactpersoon

Gemeente Amstelveen

Otto van der Laan, rol: Lid

Gemeente Amsterdam Verkeer en Openbare Ruimte

Chris van Pel, rol: Lid
Frans Cornelis, rol: Lid
Jeroen Schrijver, rol: Agendacommissielid
Michiel Waitz, rol: Product geïnterviewd
Rein de Haas, rol: Lid
Ruud Willersen, rol: Lid
Wilco Renkema, rol: Lid

Gemeente Den Haag Dienst Stadsbeheer

André Roolfs, rol: Lid
Gerard Slootjes, rol: Lid
Paul van Laviere, rol: Lid
Ricardo Janssen, rol: Lid

Gemeente Leiden

Henriëtte Noordhof, rol: Lid
Jan Tolido, rol: Lid
Jeroen Traudes, rol: Lid
Reinier Loomans, rol: Lid
Rene Bakker, rol: Lid
Wout Schutte, rol: Lid
Wouter Wuite, rol: Lid

Gemeente Maastricht

Jos Kooijman, rol: Lid

Gemeente Rotterdam Stadsbeheer

Anton Ruiter, rol: Lid
Edim Hadziavdic, rol: Lid
Nabila Abdellaoui, rol: Lid

Gemeente Utrecht Dienst Stadsontwikkeling

Sieb van der Weide, rol: Lid

Provincie Noord-Holland

Albert Kandelaar, rol: Agendacommissielid
René van Treeck, rol: Lid
Rita Puggioni, rol: Lid

Provincie Zeeland Provinciehuis

Jeroen Steenbakker, rol: Lid

Provincie Zuid-Holland

Bas van Herpen van Leenen, rol: Agendacommissielid

Schiphol Nederland B.V.

Jeffrey Rundberg, rol: Lid
Kees Uijl, rol: Lid
Marco Gerrese, rol: Lid
Peter Flierman, rol: Lid

Veiligheidsregio Haaglanden

Peter Vrij, rol: Lid

Veiligheidsregio Utrecht

Freek ten Haken, rol: Lid

Wegschap Tunnel Dordtse Kil

Arie Bras, rol: Lid

Zelfstandig ondernemers

Evert Worm, rol: Voorzitter

Platform Ordening en ondergrond

Platform Ordening en ondergrond

Details
Status: Gereed
Type: Platform - koplopergroep - expertteam

Vraagarticulatie
Dit platform heeft sinds de oprichting met elkaar de handreiking slimme regie op de ondergrond gemaakt en is begin 2017 samen gegaan met de Caroussel Ondergrond en Ordening in het neuwe platform meerwaarde ondergrond.

Meer informatie
Heeft u interesse in dit project? Neem dan contact op met het COB.

Vakgebieden
Ordening en waarde

Thema's
Waardering

Deelnemers
Klik op het bedrijfslogo voor de deelnemende personen

Antea Group

Gijsbert Schuur, rol: Lid
Léon Verhoeven, rol: Lid

ARCADIS Nederland BV

Edwin van der Knoop, rol: Lid
Harmen Bunk, rol: Lid

COB

Edith Boonsma, rol: Coordinator
Henk Werksma, rol: Projectleider

Deltares

Derk van Ree, rol: Lid

DGMR Raadgevende Ingenieurs BV

Hans van Leeuwen, rol: Lid

Enexis B.V.

Jos Lemmens, rol: Lid

Gemeente Alphen aan den Rijn

Ab van der Schans, rol: Lid

Gemeente Amsterdam Ingenieursbureau

Leendert Flier, rol: Lid

Gemeente Den Haag Dienst Stedelijke Ontwikkeling

John Nieuwmans, rol: Lid
Nico van den Heuvel, rol: Lid

Gemeente Rotterdam Stadsontwikkeling

John de Ruiter, rol: Lid
Petra van der Lugt, rol: Lid

Gemeente Utrecht Dienst Stadsontwikkeling

Marianne Langenhoff, rol: Lid

H2Ruimte B.V.

Henk Puylaert, rol: Lid

Ministerie van I&M Programmadirectie Ruimte voor de

Ministerie van I&M Programmadirectie Ruimte voor de

Henk van den Berg, rol: Lid

Movares

Maarten van Riel, rol: Lid

ProRail

Paul Siderius, rol: Lid

Provincie Noord-Holland

Eric Khodabux, rol: Lid
Jeanôt van Belkom, rol: Lid

Rijkswaterstaat Water, Verkeer en Leefomgeving

Edwin van der Wel, rol: Lid

Saxion Hogeschool

Geert Roovers, rol: Lid

Triple Bridge B.V.

Lidwien Besselink, rol: Lid

Witteveen+Bos Raadgevende Ingenieurs

Jasper Lackin, rol: Lid

Carrousel Ondergrond en Ordening

Carrousel Ondergrond en Ordening

Details
Status: Gereed
Type: Platform - koplopergroep - expertteam

Vraagarticulatie
Het COB heeft tot en met 2016 onder de naam Carrousel Ondergrond en Ordening een community of practice voor integrale vraagstukken rond de ruimtelijke ordening en ontwikkeling van de ondergrond georganiseerd. Inmiddels is deze community samengegaan en gaat nu verder onder de naam platform eerwaarde ondergrond.

Meer informatie
Heeft u interesse in dit project? Neem dan contact op met het COB.

Vakgebieden
Ordening en waarde

Thema's
Verbinden, Waardering

Deelnemers
Klik op het bedrijfslogo voor de deelnemende personen

COB

Edith Boonsma, rol: Lid

Gemeente 's-Hertogenbosch

Harke Tuinhof, rol: Lid
Ine Flinkers, rol: Lid

Gemeente Den Haag Dienst Stadsbeheer

John Nieuwmans, rol: Lid

Gemeente Dordrecht

Rob Mank, rol: Lid

Gemeente Haarlem Afdeling Milieu

Marc van Someren, rol: Lid
Rolf Tjerkstra, rol: Lid

Gemeente Katwijk

Jeroen Brouwer, rol: Lid

Gemeente Nijmegen Gemeentehuis

Henk Jan Nijland, rol: Lid

Gemeente Rotterdam Stadsontwikkeling

John de Ruiter, rol: Lid
Joost Martens, rol: Lid

H2Ruimte B.V.

Henk Werksma, rol: Begeleider/Facilitator

Interprovinciaal Vakberaad Bodem

Interprovinciaal Vakberaad Bodem

Astrid Slegers, rol: Lid

Omgevingsdienst Midden-Holland

Omgevingsdienst Midden-Holland

Bernd van den Berg, rol: Lid

Provincie Zeeland Directie Ruimte, Milieu en Water

Walter Jonkers, rol: Lid

Provincie Zuid-Holland

Clemens Kester, rol: Lid
Werncke Husslage, rol: Lid

Rijkswaterstaat Leefomgeving Bodem+

Jan Frank Mars, rol: Lid

Platform Veiligheid

Platform Veiligheid

Details
Status: Lopend
Type: Platform - koplopergroep - expertteam

Vraagarticulatie
Het platform Veiligheid is september 2012 opgericht en komt drie tot vier keer per jaar bij elkaar. De deelnemers bespreken actuele onderwerpen, zoeken naar gezamenlijke opgaven en worden actief betrokken bij de discussies. Hieruit kunnen nieuwe projecten voortkomen, maar dat hoeft niet. Vaak is het delen en uitwisselen van kennis en ervaringen al zeer waardevol.

Onderzoek
De bijeenkomsten worden goed bezocht op steeds wisselende locaties en men is enthousiast over de levendige bijeenkomsten waar inhoudelijke onderwerpen op de agenda staan. Vaak zijn deze bijeenkomsten gekoppeld aan een bezoek van een tunnelproject.

Meer informatie
Heeft u interesse in dit project? Neem dan contact op met het COB.

Vakgebieden
Tunnels en veiligheid

Thema's
Verbinden, Assetmanagement

Deelnemers
Klik op het bedrijfslogo voor de deelnemende personen

Antea Group

Henk-Jan Schuurman, rol: Lid
Jan Houwers, rol: Lid

ARCADIS Nederland BV

Charlotte Boschloo, rol: Lid
Evert Sonke, rol: Deelnemer
Herman Rouwenhorst, rol: Deelnemer
Jasper Nieuwenhuizen, rol: Lid
Johan van der Gaag, rol: Deelnemer
Koen Gideonse, rol: Deelnemer
Roeland Brouwer, rol: Deelnemer
Rolf van Rijn, rol: Lid
Stefan Lezwijn, rol: Lid

BAM Infra

Michel Langhout, rol: Lid
Rob Kisjes, rol: Lid

Brandweer Amsterdam-Amstelland

Ron Beij, rol: Lid

COB

Roel Scholten, rol: Coordinator
Simone Abel, rol: Secretaris

Covalent

Frank de Vries, rol: Deelnemer
Freddie Wolff, rol: Deelnemer
Machiel Mastenbroek, rol: Deelnemer
Ronald Gram, rol: Lid
Siert Saes, rol: Deelnemer

Croonwolter&dros

Edwin Luijt, rol: Lid
Melle Holthuis, rol: Lid
Remmy Uffen, rol: Deelnemer
Ronald de Weerd, rol: Deelnemer

Deerns Nederland B.V.

Dave Hensen, rol: Deelnemer

ENGIE Nederland N.V.

Co Koren, rol: Lid
Jim Halsey, rol: Deelnemer
Margrita Noordmans, rol: Deelnemer

Feresor bv

Ed van de Griend, rol: Lid

Gemeente Amsterdam Verkeer en Openbare Ruimte

Ed Bik, rol: Lid
Rein de Haas, rol: Lid

Gemeente Amsterdam, Metro en Tram

Hans Bronsveld, rol: Deelnemer

Gemeente Den Haag p/a projectorganisatie

Paul van Laviere, rol: Lid

Gemeente Rotterdam Stadsontwikkeling

Diederik van Zanten, rol: Lid

Gemeente Rotterdam Ingenieursbureau

Jaap Nederlof, rol: Lid

Imagine Solutions BV

Wim Baars, rol: Deelnemer

Kimpro BV

Jasper Kimstra, rol: Lid

Ministerie van IenM

Michiel Dubbeldeman, rol: Deelnemer

Movares

Gea Kolk, rol: Lid
Gerard van der Geer, rol: Deelnemer
Jacco Kroese, rol: Lid
Jan Faber, rol: Deelnemer
Jan Jonker, rol: Lid
Nils Lundgren, rol: Lid
Rudolf van Aken, rol: Deelnemer

Regionale Brandweer Zuid-Limburg

Regionale Brandweer Zuid-Limburg

Hans Godding, rol: Deelnemer

Rijkswaterstaat

Gerda Keereweer-de Jong, rol: Lid
Jaap van Wissen, rol: Lid
Martin de Lange, rol: Lid
William van Rijswijk, rol: Lid

Rijkswaterstaat GPO Grote Projecten en Onderhoud

Johan Bosch, rol: Lid
Rob Souw, rol: Lid
Ronald Mante, rol: Lid

Royal HaskoningDHV

Arnold Roozenbeek, rol: Lid
Gerben Tornij, rol: Lid
Rob Houben, rol: Lid
Thijs Ruland, rol: Lid

Siemens Nederland NV

Peter van Duijvenbode, rol: Deelnemer
Renard Kox, rol: Lid
Stef de Jong, rol: Deelnemer
Waldeck Podgorski, rol: Lid

Soltegro

André Stehouwer, rol: Lid
Bas van Duijnhoven, rol: Deelnemer
Leen van Gelder, rol: Lid
Robin Rijkers, rol: Lid

Vialis BV Houten

Diego Meester, rol: Deelnemer
Erik Vinke, rol: Lid
Gert-Jan Braas, rol: Lid
Jochem Kanbier, rol: Deelnemer
Laurens Huisman, rol: Deelnemer
Leo Speksnijder, rol: Lid
Marco de Jong, rol: Deelnemer
Michiel Berkheij, rol: Lid

Westerscheldetunnel N.V. Tolplein

Christian Braat, rol: Deelnemer
Jan Verbrugge, rol: Lid
Patrick Dankaart, rol: Lid

Witteveen + Bos Raadgevende Ingenieurs

Aryan Snel, rol: Lid

Zelfstandig ondernemers

Evert Worm, rol: Lid

Programmaraad COB

Programmaraad COB

Details
Status: Lopend
Type:

Vraagarticulatie
Om de verbinding tussen het COB-bureau en de participanten te versterken, heeft het COB een programmaraad ingesteld. De leden zijn gepresenteerd tijdens het Diner van de Ondergrond op 26 maart jl. De programmaraad zal gaan fungeren als klankbord en adviseur.

Onderzoek
In 2015 heeft de programmaraad advies gegeven over het COB-programma 2015-2020. In februari en maart jl. is hun feedback verzameld, zodat deze verwerkt kon worden in het definitieve programma

resultaat
Eind april is het COB programma 2015-2020 is gereed.

Meer informatie
Heeft u interesse in dit project? Neem dan contact op met het COB.

Vakgebieden
Speciale projecten

Thema's
Verbinden, Assetmanagement, Duurzaamheid, Waardering

Deelnemers
Klik op het bedrijfslogo voor de deelnemende personen

Antea Group

Léon Verhoeven, rol: Lid

ARCADIS Nederland BV

Evert Sonke, rol: Lid

Arthe Civil & Structure B.V.

Bahram Safari, rol: Lid

BAM Infra

Martijn Smitt, rol: Lid
Ton Buijink, rol: Lid

Besix Nederland bv

Jeroen Philtjens, rol: Lid

Bouwend Nederland

Mathieu van Rooij, rol: Lid

Brandweer Amsterdam-Amstelland

Ron Beij, rol: Lid

COB

Karin de Haas, rol: Coordinator

Covalent

Ad Rabenort, rol: Lid

Deerns Nederland B.V.

Sven Louwers, rol: Lid

Deltares

Peter van den Berg, rol: Lid

DGMR Raadgevende Ingenieurs BV

Hans van Leeuwen, rol: Lid

DIMCO bv

Jan Verschueren, rol: Lid

ENGIE Nederland N.V.

Wouter Persoon, rol: Lid

Gemeente Amsterdam Ingenieursbureau

Tjeerd Roozendaal, rol: Lid

Gemeente Den Haag Dienst Stedelijke Ontwikkeling

Jack Amesz, rol: Lid
Paul Janssen, rol: Lid

Gemeente Utrecht Dienst Stadsontwikkeling

Sieb van der Weide, rol: Lid

Havenbedrijf Rotterdam N.V.

Sjaak Verburg, rol: Lid

Kragten B.V.

Joris Janissen, rol: Lid

Max Bögl Nederland B.V.

Hans de Koning, rol: Lid

MH Poly Consultants & Engineers bv

Bard Louis, rol: Lid

Mobilis TBI infra Vestiging West

Jan de Jong, rol: Lid

Movares

Jacco Buisman, rol: Lid

PROMAT B.V.

Frank van der Wal, rol: Lid

Rijkswaterstaat GPO Grote Projecten en Onderhoud

Mares van den Hark, rol: Lid

Siemens Nederland NV

Léon Soulier, rol: Lid

Sogeti Nederland B.V.

Wim Verheijen, rol: Lid

Soltegro

Hans de Man, rol: Lid

SPIE Nederland BV

Jan Arends, rol: Lid

Strukton Civiel BV

Bauke Lobbezoo, rol: Lid

Strypes Nederland

Mark van Lanen, rol: Lid

Trelleborg Ridderkerk BV

André de Graaf, rol: Lid

Van der Worp Infra Consult B.V.

Jacco van der Worp, rol: Lid

Van Hattum en Blankevoort

Jil Ligterink, rol: Lid

Slimme regie op de ondergrond

Slimme regie op de ondergrond

Details
Status: Gereed
Type: Onderzoek - commissie - werkgroep

Vraagarticulatie
We realiseren ons nog vaak onvoldoende dat elke ontwikkeling bovengronds zijn weerslag kent in de ondergrond. Hoe we het beste regie moeten voeren is samen met de platformleden van ordening en ondergrond uitgekristalliseerd.

Onderzoek
Een werkgroep vanuit het platform Ordening en Ondergrond heeft eigen ervaringen, successen en mislukkingen benoemd en projecten bezocht en op basis hiervan aanbevelingen en randvoorwaarden geformuleerd voor het voeren van slimme regie.

resultaat
De handreiking Slimme regie op de ondergrond is gratis te downloaden vanaf de kennisbank. Het COB werkt aan projecten waarin het gedachtengoed wordt toegepast in de praktijk. Zo is tijdens een praktijkbezoek aan de A2 maastricht de handreiking toegepast en verrijkt.

Meer informatie
Heeft u interesse in dit project? Neem dan contact op met het COB.

Vakgebieden
Ordening en waarde

Thema's
Waardering

Deelnemers
Klik op het bedrijfslogo voor de deelnemende personen

Antea Group

Léon Verhoeven, rol: Lid

APPM Management Consultants B.V.

Jantien van den Berg, rol: Coordinator

ARCADIS Nederland BV

Bert van Eekelen, rol: Lid

Enexis B.V.

Theo Penders, rol: Lid

Gemeente Amsterdam Ingenieursbureau

Martijn Simons, rol: Lid

Gemeente Den Haag Dienst Stadsbeheer

John Nieuwmans, rol: Lid

Gemeente Rotterdam Stadsontwikkeling

John de Ruiter, rol: Lid

Gemeente Rotterdam Ingenieursbureau

Petra van der Lugt, rol: Lid

Gemeente Utrecht Dienst Stadsontwikkeling

Albert Jan de Vries, rol: Lid

Movares

Mark Koningen, rol: Lid

Omgevingsdienst Veluwe IJssel

Ron Nap, rol: Lid

Rijkswaterstaat Leefomgeving Bodem+

Gerd de Kruif, rol: Lid

Platform Veiligheid

Platform Veiligheid

Details
Status: Lopend
Type: Platform - koplopergroep - expertteam

Vraagarticulatie
Het platform Veiligheid is september 2012 opgericht en komt drie tot vier keer per jaar bij elkaar. De deelnemers bespreken actuele onderwerpen, zoeken naar gezamenlijke opgaven en worden actief betrokken bij de discussies. Hieruit kunnen nieuwe projecten voortkomen, maar dat hoeft niet. Vaak is het delen en uitwisselen van kennis en ervaringen al zeer waardevol.

Onderzoek
De bijeenkomsten worden goed bezocht op steeds wisselende locaties en men is enthousiast over de levendige bijeenkomsten waar inhoudelijke onderwerpen op de agenda staan. Vaak zijn deze bijeenkomsten gekoppeld aan een bezoek van een tunnelproject.

Meer informatie
Heeft u interesse in dit project? Neem dan contact op met het COB.

Vakgebieden
Tunnels en veiligheid

Thema's
Verbinden, Assetmanagement

Deelnemers
Klik op het bedrijfslogo voor de deelnemende personen

Antea Group

Henk-Jan Schuurman, rol: Lid
Jan Houwers, rol: Lid

ARCADIS Nederland BV

Charlotte Boschloo, rol: Lid
Evert Sonke, rol: Deelnemer
Herman Rouwenhorst, rol: Deelnemer
Jasper Nieuwenhuizen, rol: Lid
Johan van der Gaag, rol: Deelnemer
Koen Gideonse, rol: Deelnemer
Roeland Brouwer, rol: Deelnemer
Rolf van Rijn, rol: Lid
Stefan Lezwijn, rol: Lid

BAM Infra

Michel Langhout, rol: Lid
Rob Kisjes, rol: Lid

Brandweer Amsterdam-Amstelland

Ron Beij, rol: Lid

COB

Roel Scholten, rol: Coordinator
Simone Abel, rol: Secretaris

Covalent

Frank de Vries, rol: Deelnemer
Freddie Wolff, rol: Deelnemer
Machiel Mastenbroek, rol: Deelnemer
Ronald Gram, rol: Lid
Siert Saes, rol: Deelnemer

Croonwolter&dros

Edwin Luijt, rol: Lid
Melle Holthuis, rol: Lid
Remmy Uffen, rol: Deelnemer
Ronald de Weerd, rol: Deelnemer

Deerns Nederland B.V.

Dave Hensen, rol: Deelnemer

ENGIE Nederland N.V.

Co Koren, rol: Lid
Jim Halsey, rol: Deelnemer
Margrita Noordmans, rol: Deelnemer

Feresor bv

Ed van de Griend, rol: Lid

Gemeente Amsterdam Verkeer en Openbare Ruimte

Ed Bik, rol: Lid
Rein de Haas, rol: Lid

Gemeente Amsterdam, Metro en Tram

Hans Bronsveld, rol: Deelnemer

Gemeente Den Haag p/a projectorganisatie

Paul van Laviere, rol: Lid

Gemeente Rotterdam Stadsontwikkeling

Diederik van Zanten, rol: Lid

Gemeente Rotterdam Ingenieursbureau

Jaap Nederlof, rol: Lid

Imagine Solutions BV

Wim Baars, rol: Deelnemer

Kimpro BV

Jasper Kimstra, rol: Lid

Ministerie van IenM

Michiel Dubbeldeman, rol: Deelnemer

Movares

Gea Kolk, rol: Lid
Gerard van der Geer, rol: Deelnemer
Jacco Kroese, rol: Lid
Jan Faber, rol: Deelnemer
Jan Jonker, rol: Lid
Nils Lundgren, rol: Lid
Rudolf van Aken, rol: Deelnemer

Regionale Brandweer Zuid-Limburg

Regionale Brandweer Zuid-Limburg

Hans Godding, rol: Deelnemer

Rijkswaterstaat

Gerda Keereweer-de Jong, rol: Lid
Jaap van Wissen, rol: Lid
Martin de Lange, rol: Lid
William van Rijswijk, rol: Lid

Rijkswaterstaat GPO Grote Projecten en Onderhoud

Johan Bosch, rol: Lid
Rob Souw, rol: Lid
Ronald Mante, rol: Lid

Royal HaskoningDHV

Arnold Roozenbeek, rol: Lid
Gerben Tornij, rol: Lid
Rob Houben, rol: Lid
Thijs Ruland, rol: Lid

Siemens Nederland NV

Peter van Duijvenbode, rol: Deelnemer
Renard Kox, rol: Lid
Stef de Jong, rol: Deelnemer
Waldeck Podgorski, rol: Lid

Soltegro

André Stehouwer, rol: Lid
Bas van Duijnhoven, rol: Deelnemer
Leen van Gelder, rol: Lid
Robin Rijkers, rol: Lid

Vialis BV Houten

Diego Meester, rol: Deelnemer
Erik Vinke, rol: Lid
Gert-Jan Braas, rol: Lid
Jochem Kanbier, rol: Deelnemer
Laurens Huisman, rol: Deelnemer
Leo Speksnijder, rol: Lid
Marco de Jong, rol: Deelnemer
Michiel Berkheij, rol: Lid

Westerscheldetunnel N.V. Tolplein

Christian Braat, rol: Deelnemer
Jan Verbrugge, rol: Lid
Patrick Dankaart, rol: Lid

Witteveen + Bos Raadgevende Ingenieurs

Aryan Snel, rol: Lid

Zelfstandig ondernemers

Evert Worm, rol: Lid

Ontwikkelen vanuit permanente tijdelijkheid


Herontwikkelingsgebied De Nieuwe Stad in Amersfoort beschikt over een eigen ondergronds warmtenet. De vijfentachtig gebruikers van de terreinen en opstallen van de voormalige Prodentfabriek vormen samen een zo veel mogelijk zelfvoorzienende micro-stad, waarvan een eigen biomassacentrale deel uitmaakt. Ontwikkelend belegger Schipper Bosch beheert het ruim twee hectare grote gebied vanuit een overkoepelende duurzaamheidsvisie.

In drie jaar tijd is de Prodentfabriek getransformeerd tot een nieuw stadsdeel met ruimte om te werken, leren en verblijven; een levendige plek met festivals, een poppodium, een restaurant, gedeelde moestuinbakken en een sterke lokale gemeenschap. De bewoners vormen een mix van grote en kleine bedrijven, afkomstig uit verschillende sectoren, variërend van zakelijke dienstverlening en onderwijs tot horeca en cultuur. De huurprijzen zijn marktconform. De brede mix van activiteiten en het streven om fossiele energiebronnen geheel uit het gebied te bannen, hebben een sterke aantrekkingskracht. Terwijl elders in de stad kantoren en bedrijfspanden leegstaan, geldt voor De Nieuwe Stad een wachtlijst.Uitgangspunt is dat de kwaliteit van het gebied blijft groeien. Dat betekent dat de waarde die een gebied heeft voor de gebruikers, blijft toenemen. Energieneutraliteit met behulp van een ringleiding waar verschillende energiebronnen op aangesloten kunnen worden, speelt daarin een belangrijke rol.

Autonome infrastructuur
Edwin Dalenoord, duurzaamheidsexpert bij Schipper Bosch: “In De Nieuwe Stad zijn we eigenaar van de volledige infrastructuur, inclusief elektriciteit, water, warmte en koeling. Uitgangspunt is dat we het gebruik van fossiele brandstof willen uitbannen. We hebben allerlei alternatieven onderzocht. We hebben bijvoorbeeld gekeken naar biogasvergisting en rioolwarmte, maar voor effectieve toepassing daarvan zijn er te weinig mensen in De Nieuwe Stad. Inmiddels zijn we erachter gekomen dat vlak naast ons terrein een groot hoofdriool loopt, en onderzoeken we de mogelijkheden om daaruit warmte te winnen. In de zomer gebruiken we het net voor koeling, die we onttrekken aan de leidingen voor grondwaterzuivering.”

Het is enorm verleidelijk om af te wachten en degenen te volgen die het goed doen. Maar dat is niet hoe wij in elkaar steken.

Bart Schoonderbeek, algemeen directeur van Schipper Bosch, vult aan: “We hebben ook onderzocht of we gebruik konden maken van geothermie op twee kilometer diepte. Dat bleek niet haalbaar, maar ik geloof er heilig in. Als we een paar miljoen over hadden gehad, zouden we het zeker hebben gedaan vanuit de overtuiging dat voldoende mensen zouden aanhaken. Het warmtenet gevoed door een biomassacentrale bleek de beste oplossing, vergde minder kapitaal en is flexibeler. We kunnen vanuit de huidige praktijk veel gemakkelijker aansluiten op nieuwe energieconcepten. Zo kijken we ook naar het gebruik van zonneboilers. Op gebouwniveau krijg je dat niet rond, maar op gebiedsniveau red je het wel. Het is enorm verleidelijk om af te wachten en degenen te volgen die het goed doen. Dan verdien je het meest. Maar dat is niet hoe wij in elkaar steken. Wachten heeft geen zin, je moet het gewoon doen.”


De bewoners krijgen tijdens een rondleiding uitleg over de biosmassacentrale. (Foto: Cees Wouda)

Duurzaam warmtenet
Het warmtenet is aangelegd met behulp van gestuurde boringen. Elk gebouw is met een sub-leiding aangesloten op het centrale circuit. Op het hele terrein zijn langs de gevels leidingstraten vrijgehouden, zodat noodzakelijk graafwerk bij uitbreiding en onderhoud effectief, met zo min mogelijk hinder kan plaatsvinden. De brandstof voor de biomassacentrale wordt nu nog ingekocht. Edwin Dalenoord: “Ons eerste doel was de centrale operationeel te maken. We zijn nu aan het onderzoeken hoe we in dat proces nog verder kunnen verduurzamen, bijvoorbeeld door gebruik te maken van groen- en houtafval van de gemeente, hoveniersbedrijven en aannemers. Dat levert maximaal tweehonderd ton op, terwijl we duizend ton nodig hebben. We schalen dus langzaam op. We hebben ervoor gekozen om een biomassaketel te kopen en gewoon te beginnen, en kiezen daarmee dus ook bewust voor een leerproces.”

Permanente tijdelijkheid
De Nieuwe Stad is in alles een lerend project, waarbij aansturing plaatsvindt op basis van de ontwikkelingen van vandaag. De achterliggende droom, gebaseerd op herontwikkeling vanuit de menselijke maat en duurzaamheid, is rotsvast verankerd in de organisatie, maar de weg ernaartoe wordt bepaald door ontwikkelingen en ervaringen. Bart Schoonderbeek: “Het gaat niet om stenen. Dat is dood materiaal. Een gebied als dit is een levend organisme. We hebben De Nieuwe Stad ontwikkeld vanuit hoe we zelf in een stad willen wonen. We denken niet vanuit stenen, maar vanuit mensen. We willen dromen verbinden. We willen mensen in staat stellen hun eigen omgeving mede vorm te geven. Daarvoor moeten gebieden autonoom en begrijpbaar zijn.”

De keuze van Schipper Bosch betekent een bewuste keuze voor vallen en opstaan, maar geeft tegelijkertijd een enorme dynamiek. Bart Schoonderbeek noemt het ‘permanente tijdelijkheid’. “De gewenste kwaliteit is uitgangspunt. Die ambitie is ononderhandelbaar. We zijn vrij recalcitrant. Dat betekent dat we steeds een hele weg te gaan hebben om iedereen te overtuigen. Maar de permanente tijdelijkheid stelt ons in staat om dagelijks bij te sturen. Dat is van enorme meerwaarde.”


De biomassacentrale wordt gevoed door met name houtsnippers en restafval van timmerfabrieken in de omgeving. (Foto: Cees Wouda)


Edwin Dalenoord werkt als duurzaamheidsexpert bij Schipper Bosch, waar hij zich vooral richt op nieuwe businessmodellen waarbij duurzame energie in organisaties wordt verankerd. Edwin studeerde meteorologie aan de Wageningen Universiteit en voltooide een minor international governance.



Bart Schoonderbeek is algemeen directeur van Schipper Bosch en CEO van Industriepark Kleefse Waard. Hij werd opgeleid aan de Architectural Association (AA) School of Architecture.

Gouden Piramide

Met Industriepark Kleefse Waard (IPKW) in Arnhem won Schipper Bosch in 2015 de Gouden Piramide, de rijksprijs voor inspirerend opdrachtgeverschap in architectuur, stedenbouw, landschapsarchitectuur, infrastructuur en ruimtelijke ordening. IPKW is veel groter dan De Nieuwe Stad, maar vanuit dezelfde filosofie ontwikkeld. De jury van de Gouden Piramide: 'De opdrachtgever heeft een bestaand bedrijventerrein getransformeerd tot een vitale gemeenschap van bedrijven die bijdragen aan een duurzame wereld. […] Het terrein is opnieuw ingericht – met ruimte voor een eigen waterzuivering – en bij de renovatie van de gebouwen was er veel aandacht voor hun cultuurhistorische waarde.'

Warmtenetten

Op veel meer plaatsen in Nederland komen warmtenetten tot stand. Overtollige warmte uit bijvoorbeeld de industrie kan worden gebruikt voor woningen en bedrijfsruimten. Zo levert de Warmterotonde in Zuid-Holland duurzame warmte voor 350.000 woningen en 1.000 hectare glastuinbouw in Zuid-Holland, door benutting van vooral restwarmte uit de haven van Rotterdam.

Een recent kleinschalig voorbeeld is een 425 meter lange ondergrondse warmteleiding tussen de Hermitage en de Hortus Botanicus in Amsterdam. Het warmteoverschot van de Hermitage wordt straks getransporteerd naar de Hortus om de kassen te verwarmen. De Hortus levert gekoeld water terug aan de Hermitage voor de koeling van de expositiezalen.

Veilige tunnel door snelle branddetectie


Tunnelbranden kunnen catastrofaal zijn in relatie tot mensenlevens en de tunnel zelf. Tijdige en accurate branddetectie is een elementaire voorwaarde om branden te kunnen beperken en te bestrijden. Marina Fragkopoulou, masterstudent aan de TU Delft en onderzoekstagiaire bij Deerns, onderzoekt de werking van state-of-the-artbrandmeldsystemen.


Door de toenemende stedelijke ontwikkeling en bevolkingsgroei, wordt verwacht dat de komende twintig tot dertig jaar snelwegen en andere infrastructuur een kritisch breekpunt bereiken ten aanzien van hun capaciteit. Dit resulteert in veel tunnelbouwprojecten in de komende tien tot vijftien jaar. Momenteel kent Europa al meer dan 15.000 kilometer aan operationele tunnels voor transport. Hoewel ongelukken door tunnelbranden minder vaak voorkomen dan ongevallen op open wegen, kan hun effect significant ernstiger zijn. Dit heeft te maken met de kritische basisfactoren van een tunnel:

  • Gesloten omgeving
  • Beperkte vluchtrichtingen
  • Noodzaak tot zelfredzaamheid
  • Menselijke factor

De menselijke factor is zeer moeilijk voorspelbaar. Om de zelfredzaamheid te verbeteren en mensen meer vluchttijd te geven, is het noodzakelijk branden vroegtijdig te detecteren.

Door een toenemende bewustzijn van de risico’s bij tunnelbranden, zijn er nieuwe veiligheidsmaatregelen en regelgevingen geïntroduceerd op nationaal en internationaal niveau. Veel Europese landen worden geconfronteerd met de verplichting tunnels te renoveren waar deze als ‘onveilig’ worden bestempeld. Renovatie kan voor stakeholders echter ongewenst en te kostbaar zijn. De studie van Marina richt zich daarom op alternatieve oplossingen om het gewenste veiligheidsniveau te bereiken.

Doel van het onderzoek
Initieel onderzoek wijst uit dat vroegtijdige branddetectie een van de meest belangrijke aspecten is van brandveiligheid in tunnels. Het doel van de studie is te verifiëren of meer geavanceerde technieken die een snelle reactietijd hebben een compromis kunnen zijn voor de huidige veiligheidseisen in de standaarden. Marina onderzoekt het effect van een technologisch geavanceerd systeem op de detectietijd en daarmee op het totale evacuatieproces.

Er worden drie type detectiesystemen onderzocht:

  • Lineaire hittedetectie (LHD): een continue hittedetectiekabel die over de volledige lengte van de tunnel hitte detecteert.
  • Meervoudige gasdetectie (MGD): sensoren die brandgerelateerde gassen detecteren in een vroege fase van de brandontwikkeling.
  • Gesloten-circuit camerasysteem (CCTV): de omgeving met camera’s in de gaten houden om brand te detecteren.

Marina heeft brandsimulatiesoftware (fire dynamics simulator, FDS) gebruikt om diverse scenario’s met branden te simuleren en de werking van elk branddetectiesysteem te onderzoeken. De FSD bevat standaard geen opties voor het modelleren van nieuwere warmte- en rookdetectiesystemen. De LHD moest bijvoorbeeld gemodelleerd worden als een rij met losse detectoren. Via leveranciers kon Marina de juiste parameters achterhalen, zoals de alarmdrempels. Met praktijktestresultaten heeft ze de modellen kunnen valideren.

De detectiesystemen worden getest op drie type brandhaarden. De omvang van de brand (heat release rate, in megawatt) volgt uit praktijkproeven:

  • Passagiersauto - 10MW
  • Bus – 30MW
  • Zwaar transportvoertuig  -200MW


Simulaties van twee scenario’s: de rookontwikkeling bij een brandende auto (boven) en een brandende zware goederenvrachtwagen. (Beelden: Marina Fragkopoulou)

De brandhaarden worden gecombineerd met verschillende ventilatiecondities, windcondities en tunnelgeometrie. Dit is bijvoorbeeld van belang om te kunnen bepalen bij welke instellingen de detectoren geen vals alarm geven. In een afgesloten ruimte zoals een tunnel kunnen warmte en gassen van voertuigen al snel leiden tot hoge temperaturen en hoge concentraties van giftige stoffen, waardoor het alarm onterecht zou kunnen afgaan. De rol van het ventilatiesysteem is dan ook belangrijk om mee te nemen.

Resultaten
Testen met de branddetectoren hebben reeds interessante resultaten opgeleverd aangaande de reactie onder bepaalde condities. Zo lijken het type ventilatiesysteem en de luchtstroming inderdaad van grote invloed te zijn. Een sterke luchtstroming in de lengterichting van de tunnel heeft veel effect op warmtedetectoren die geactiveerd worden op basis van temperatuurstijging of een absolute temperatuurdrempel. Bovendien wijzen de resultaten erop dat de prestatie van een detector sterk afhangt van het brandscenario. Bij een autobrand lijkt detectie bijvoorbeeld minder effectief omdat de temperatuur langzaam stijgt, waardoor het systeem soms niet binnen drie minuten reageert: de reactiesnelheid die minimaal noodzakelijk is om het gewenste veiligheidsniveau te bereiken. Aan de andere kant is MGD bij dit scenario juist wel effectief. Hiermee kan brand vaak al binnen twee minuten gedetecteerd worden.

Het onderzoek leidt tot een gevalideerd model dat diepgaand inzicht geeft in de werking en prestaties van detectiesystemen onder invloed van externe factoren. De opzet van de studie maakt het mogelijk om meer brandscenario’s en nieuwe detectietechnologieën te onderzoeken met gevalideerde simulaties. Tunnelontwerpers kunnen op basis hiervan prestatiegerichte keuzes maken ten aanzien van de veiligheid, zoals voor het branddetectiesysteem, de interactie tussen de detectoren en het ventilatiesysteem, de verwachtte reactietijd en de impact op het evacuatieproces. Zo wordt duidelijk welke inrichting best passend is bij een brandscenario.





AFSTUDEERDER:
Marina Fragkopoulou

PROJECT: Fire safety in road tunnels

WAAR: TU Delft, faculteit Civiele Techniek en Geowetenschappen, afdeling Bouw & Infra, leerstoel Gebouwen

'Een belangrijke stap naar een brandveilige tunnel'

"De combinatie van veiligheid en tunnels vormt  geen gelukkig huwelijk. De ramp in de Mont Blanctunnel en de vele storingen in de autotunnels rond Roermond zijn treffende  illustraties daarvan. Toch zal een brandveilige tunnel ooit eens bereikt moeten worden. Technici en bouwers zijn druk bezig om met nieuwe, sensorgestuurde veiligheidsprogramma’s het gewenste veiligheidsniveau te bereiken. In haar afstudeerwerk aan de TU Delft heeft Marina Fragkopoulou, mede tijdens haar stage bij  ingenieursbureau Deerns, onderzocht hoe met branddetectie en de inzet van het computerprogramma Fire Dynamic Simulator een verbeterslag gemaakt kan worden. In combinatie met de invloed van ventilatiecondities, windcondities (buiten de tunnel) en de tunnelgeometrie, was af te leiden hoe de brand van een auto of een bus beter en sneller gesignaleerd kan worden. Een belangrijke stap op weg naar een veiligere tunnel. Marina moet haar onderzoek nog afronden, maar de eerste bevindingen zijn hoopgevend."

prof. ir. Rob Nijsse
Hoogleraar Structural Design, faculteit Bouwkunde, TU Delft

'Helpt bij het maken van systeemkeuzes'

"Marina maakt optimaal gebruik van de mogelijkheden die CFD ons biedt en binnen Deerns bekend is. Haar studie geeft goed inzicht in het gedrag van de verschillende brandmeldsystemen bij een calamiteit. Het zal ons bij het ontwerpproces in staat stellen betere systeemkeuzes te maken die de veiligheid ten goede komen. Hierdoor wordt het in de toekomst mogelijk om tunnels in Europa en zeer zeker ook daarbuiten ‘op maat’, en dus op een mogelijke meer economische wijze naar een hoger veiligheidsniveau te tillen. Marina’s werk en werkwijze zijn van hoog academisch niveau. Er is een goede basis gelegd voor verder onderzoek en mogelijk zelfs promotiemateriaal."

Sven Louwers
Senior Adviseur Infrastructuur, Deerns Nederland B.V.

Simulatieresultaten


Resultaten tonen het zichtbaarheidsniveau bij een brandende auto (boven) en brandende zware goederenvrachtwagen. (Beeld: Marina Fragkopoulou)

Rol informatie bij rioolvervanging vaak beperkt


Nederlandse gemeenten geven ieder jaar honderden miljoenen uit aan rioolvervanging. Je zou daarom verwachten dat vervangingsbeslissingen goed zijn onderbouwd en zijn gebaseerd op grondig inzicht in de toestand van het riool. Dat is niet altijd het geval. Dat blijkt uit een onderzoek van het kennisprogramma Urban Drainage.

“Rioolvervanging is een van de vier thema’s van ons kennisprogramma”, vertelt programmadirecteur Jeroen Langeveld. “Een belangrijk thema. Gemeenten besteden jaarlijks ongeveer zestig procent van de rioolheffing aan vervanging. Daarmee is het de grootste kostenpost binnen de rioleringszorg.”

“Binnen het thema vervanging doen promovendi onderzoek naar verschillende aspecten van rioolvervanging. Zo gaat een van hen onderzoeken hoe je in een vroeg stadium lekken in persleidingen kunt detecteren. Daarbij kijkt hij of veranderingen in het geleidingsvermogen van de omringende grond door lekwater een goede indicator is. Een ander gaat na of hij een goed alternatief kan ontwikkelen voor de zogeheten camerawagen, waarmee rioolinspecties nu vaak worden uitgevoerd. Hij kijkt naar een wagentje met verschillende sensoren, bijvoorbeeld een laser voor het deel boven water en een sonar voor het deel onder water. Weer een ander onderzoekt hoe we vervanging kunnen gebruiken om tot systeemveranderingen te komen. Veranderingen die nodig zijn om te kunnen inspelen op klimaatverandering en bijvoorbeeld nieuwe waterzuiveringstechnologieën.”


In het laboratorium testen onderzoekers van het kennisprogramma Urban Drainage de reststerkte van een oude betonnen rioolbuis. (Foto: Urban Drainage)

Informatie
Langeveld: “Wouter van Riel heeft de afgelopen jaren voor zijn promotieonderzoek gekeken welke rol informatie speelt bij besluiten over rioolvervanging. Op welke gronden besluit een beheerder op een bepaald moment om een rioolstelsel te vervangen en welke invloed heeft de kwaliteit van de informatie over de toestand van het riool daarbij? Voor dit onderzoeksproject – dat inmiddels is afgerond – heeft Van Riel 150 vervangingsprojecten geanalyseerd. Bij circa de helft van deze projecten ging het uitsluitend om het vervangen van een slecht stuk riool. Bij de rest van de projecten werd naast het riool ook andere infrastructuur aangepakt. Denk aan wegen en openbare ruimte, maar ook aan drinkwater- en gasleidingen. Uit de analyse blijkt onder andere dat de meeste rioolbeheerders tot vervanging besluiten op basis van vuistregels en intuïtie, aangevuld met visuele inspecties. Tegelijkertijd weten we uit het promotieonderzoek van Jojanneke Dirksen dat deze inspecties lang niet altijd betrouwbare informatie opleveren.”

Serious game
“Voor het onderzoek hebben we gebruikgemaakt van de serious game Maintenance in Motion. Dit is een digitaal spel dat we speciaal hebben ontwikkeld om het beheer van stedelijke infrastructuur na te bootsen. Spelers – beheerders van stedelijke infra – beheren in het spel elk hun eigen infrastructuur, zoals een drinkwater-, gas-, of rioleringsnetwerk of weg. Net als in het echt verouderen deze infrastructuren totdat ze falen. De beheerders moeten dit zien te voorkomen tegen zo gering mogelijke kosten. Ze kunnen steeds kiezen uit drie  maatregelen: niets doen, inspecteren of vervangen.”


Spelomgeving van Maintenance in Motion. (Beeld: Wouter van Riel)

“Voor het onderzoek zijn we van vier verschillende spelsituaties uitgegaan. In twee situaties neemt de rioolbeheerder in zijn eentje beslissingen, waarbij hij in het ene geval beschikt over perfecte informatie over de staat van zijn riool en in het andere over imperfecte informatie. In de andere twee spelsituaties nemen netbeheerders en beheerders van de openbare ruimte samen een beslissing, ook weer met perfecte en met imperfecte informatie over de onderhoudstoestand van hun infrastructuur.”

“De verrassende uitkomst is dat betere informatie – die je in het spel verkrijgt door inspecties te doen – vooral tot betere besluiten leidt als een rioolbeheerder in zijn eentje beslist. Bij gezamenlijke besluitvorming blijkt betere informatie over de infrastructuur nauwelijks leidend te zijn. Besluit een andere beheerder tot vervangen, dan gaan de anderen daarin meestal mee. Dat betekent dat pure kennis over de staat van de infrastructuur bij groepsbeslissingen minder belangrijk wordt gevonden dan harmonie. Dit gaat zo ver dat in een fors aantal gevallen samenwerking tot hogere kosten leidt dan wanneer een beheerder individueel besluiten neemt. Deze meerkosten resulteren overigens wel in betere infrastructuur, omdat er meer wordt vervangen dan strikt nodig is. Verder heeft gezamenlijke vervanging voordelen voor de omgeving. Zo hoeft de straat maar een keer open.”

Langeveld vervolgt: "In een aantal spellen leidde de samenwerking wel tot lagere kosten en een hogere doelmatigheid. Bij die spellen nam een van de beheerders het initiatief om als een soort procesbegeleider steeds te controleren wat het effect van een groepsbeslissing was voor de individuele beheerders. Dat zorgde ervoor dat alleen tot vervanging werd besloten als de samenwerking ook daadwerkelijk voor meerwaarde zorgde.”


Jeroen Langeveld studeerde aan de TU Delft waar hij ook is gepromoveerd. Hij is sinds 2010 universitair hoofddocent Sewerage & Urban Drainage bij de TU en werkt daarnaast als adviseur bij Partners4UrbanWater, een onderzoeks- en adviesbureau voor afvalwater en stedelijk water.

Urban Drainage

In 2010 startte de TU Delft samen met de sector het kennisprogramma Urban Drainage, dat zich richt op onderzoek naar rioleringen. De ontwikkelde kennis moet bijdragen aan de noodzakelijke efficiencyverbetering van het rioolbeheer. Zo is in het bestuursakkoord Water met vuur (2011) vastgelegd dat de sector elk jaar steeds meer moet besparen, tot een jaarlijkse besparing van 380 miljoen euro in 2020.

Het kennisprogramma richt zich op vier thema’s: rioolvervanging, operationeel beheer, de dynamiek van het afvalwatersysteem en nieuwe sanitatie. Het grootste deel van het onderzoek gebeurt door promovendi die vierjarige onderzoeksprojecten doen. Deze projecten worden vaak gecombineerd met praktijkonderzoeken die ze samen met partners in het kennisprogramma uitvoeren, zoals gemeenten, waterschappen en rioolreinigingsbedrijven.

Urban Drainage wordt geleid door programmadirecteur Jeroen Langeveld. De looptijd van het programma is onlangs met vijf  jaar verlengd tot 2020. In dezelfde periode doet Urban Drainage samen met STW, RIONED en STOWA in het TISCA-programma (technologie-innovatie voor sterkte- en conditiemeting van afvalwaterleidingen) onderzoek naar de inspectietechniek van de toekomst.

Waterwolftunnel

De Waterwolftunnel is onderdeel van de vernieuwde provinciale weg N201 tussen Hoofddorp en Amstelhoek. Hij gaat onder de Ringvaart van de Haarlemmermeer door en ligt op de grens van de gemeenten Aalsmeer en Haarlemmermeer.


(Foto: Flickr/European Roads)

De Waterwolftunnel heeft twee gescheiden buizen met elk twee rijstroken en een middentunnelkanaal, dat onder meer dient als vluchtroute. In totaal is de tunnel 1.450 meter lang. Het gesloten deel is 670 meter lang en gaat aan beide kanten over in een open tunnelbak van 300 meter. Aan de oostzijde is er na de open tunnelbak nog een korte tunnel met een lengte van 80 meter.

Slim
Bij de bouw van de tunnel heeft de aannemerscombinatie steeds voor slimme, economisch aantrekkelijke oplossingen gekozen. Voor de aanleg is met damwanden een bouwput gemaakt. Hierin is met onderwaterbeton een vloer gestort die onder een helling ligt. Door in deze vloer wapening aan te brengen, was een aparte constructievloer niet nodig en kon de tunnel minder diep worden aangelegd. De betonnen zijwanden van de tunnel zijn relatief licht uitgevoerd met een dikte van 0,4 meter. Ze maken de constructie waterdicht en verhogen de brandwerendheid. Ze zijn er niet op berekend om de gronddruk tegen te houden. Daarvoor zorgen de stalen damwanden.

De tunnel kruist niet alleen de Ringvaart, maar ook het Bovenlandengebied, een moeraszone waarin de beschermde rugstreeppad leeft. Om te zorgen voor voldoende leefgebied voor deze zeldzame pad is een deel van het tunneldak uitgevoerd als ecologische zone met veeneilandjes. (Foto: Heijmans)

Veiligheid
De Waterwolftunnel is de eerste provinciale tunnel in Noord-Holland die aan de wet Aanvullende regels veiligheid wegtunnels (Warvw) moest voldoen. Reden voor de provincie Noord-Holland en de betrokken gemeenten (Aalsmeer en Haarlemmermeer) om vanaf het begin sterk in te zetten op veiligheid. Ze wilden namelijk voorkomen dat er vertraging zou optreden als gevolg van het niet verlenen van een openstellingsvergunning. Daarom is onder andere gekozen voor een intensief traject rond opleiden, trainen en oefenen (OTO). Alle directbetrokkenen hebben een opleiding en training gehad en hebben vervolgens uitgebreid geoefend, deels met 3D-simulatieprogramma’s.


Doordachte samenwerking bij calamiteiten

Soort tunnel:

  • Tunnel voor autoverkeer

Locatie:

  • N201, tussen Haarlemmermeer en Aalsmeer

Lengte:

  • 1.450 meter

Bouwperiode:

  • 2007-2012

Bouwsom:

  • 84 miljoen euro

Opdrachtgever:

  • Provincie Noord-Holland

Aannemers:

  • Alliantie N201 (Boskalis en Heijmans)
  • Siemens

Sluiskiltunnel: Veiligheid tijdens de bouw is een keuze


De aanleg van de Sluiskiltunnel nadert de één miljoen gewerkte manuren. De ongevallenfrequentie (IF-rate) lag medio november onder de IF-rate van vijf die in de tenderfase werd genoemd, en ruim onder de IF-rate van tien tot vijftien die bij civiele werken in Nederland gangbaar wordt geacht. Veiliger werken blijkt mogelijk als alle betrokkenen er samen aan werken. "Veiligheid is een keuze", zegt Ton Vrijdag.

Ton Vrijdag is general manager van de BV Kanaalkruising Sluiskil (BV KKS). "We willen het veiligste civiele bouwproject van Nederland zijn. Het is uiteindelijk de aannemer die het waar moet maken. Dat stimuleren we door te belonen. De bouwcombinatie BAM-TBI (CBT) kan na oplevering in potentie een bonus van een miljoen euro tegemoet zien. De bonus zet het veiligheidsdenken in gang, maar daarnaast heb je een duidelijke aanpak nodig, waarin zowel techniek als gedrag en organisatie hun plek hebben." Michel Langhout, projectmanager bij CBT: "Het belangrijkste is dat iedereen, van hoog tot laag in de organisatie, verantwoordelijk is voor de veiligheid. Je neemt verantwoordelijkheid voor en naar elkaar. Dat neemt overigens niet weg dat je alles wat je ontwikkelt, wel moet handhaven."

De bonus bestaat uit twee delen. Een deel voor individuele werknemers of teams en een deel voor de aannemer. Iedere maand wordt gekeken wie er goed presteert, en wordt een veiligheidsaward met bijbehorend geldbedrag uitgereikt. Michel Langhout: "Een deel van de bonus voor de bouwcombinatie is natuurlijk bestemd voor maatregelen. Veiligheid vraagt ook om inspanningen. De bonus helpt toewijding te creëren. Veiligheid is als opvoeden. Het is geen schakelaar die je omzet, maar een onderwerp waar iedereen continu mee bezig moet zijn. We laten zien dat we mensen waarderen en interesse tonen voor wat zij binnen het project betekenen. De bonussen maken zichtbaar dat je wordt gewaardeerd en gezien. De andere kant van de medaille is wel dat als mensen echt niet willen, er geen plek voor hen is. We gaan uit van een positieve boventoon, maar er ligt wel een ondergrens."


De Sluiskiltunnel is een geboorde tunnel onder het drukbevaren Kanaal van Gent naar Terneuzen. Het boren van de twee buizen van 1.145 meter lengte is inmiddels afgerond. Naar verwachting zal de tunnel in 2015 worden opgeleverd. (Foto: BV KKS)

Resultaten
De aanpak werkt en overtreft wat mensen voor mogelijk hadden gehouden. Ton Vrijdag: "Op bijna een miljoen gewerkte uren hebben we tot nu toe één ongeval met verzuim. We zitten daarmee nagenoeg op een niveau dat vergelijkbaar is met de petrochemische industrie. Dat is bijna niet te geloven.” Michel Langhout: "Onze primaire reactie was dat het een onhaalbare ambitie was. Onze wereld is elke dag anders. Dat leidt tot risico’s. Een IF-rate van vijf op een project is echt een forse verbetering. Dat betekent nogal wat. Bij BAM krijgt veilig werken al langere tijd de aandacht. Door de bonus van de opdrachtgever zijn de ontwikkelingen wel in een stroomversnelling geraakt. Veiligheid heeft binnen onze bedrijven echt inhoud gekregen. Het is motiverend als een opdrachtgever niet simpelweg de score zit bij te houden, maar dat het echt om de mensen gaat. Je werkt er samen aan om te zorgen dat alle medewerkers gezond weer thuiskomen."

Ton Vrijdag: "Het begint met 'niet mogelijk'. Dan volgt de droom van honderd procent veilig. Die zet je om in een doel, en vervolgens wordt veiligheid een keuze. Dat zijn de fases die je moet doorlopen. Het gaat niet om cijfers. Het gaat om mensen. En als mensen bewust met veiligheid omgaan, wordt de kwaliteit van het werk ook beter. In alle opzichten. Dat komt doordat mensen leren denken in risico’s. Het beperken van veiligheidsrisico’s gaat dan hand in hand met het beperken van andere risico’s."

"De essentie is dat je risico’s tijdig en goed opvangt. Dan voorkom je verzuimongevallen. CBT en KKS verrichten gezamenlijk drie keer per week een bouwplaatsinspectie waarbij risico’s worden besproken en gecategoriseerd. De zwaarste categorie (a) leidt altijd tot directe maatregelen. Risico’s in categorie b moeten binnen een dag zijn opgelost, en categorie c betreft slordigheden als zwerfvuil op de werkplaats. Daar staat een oplostermijn van twee dagen voor. Bij voorvallen in categorie a en b wordt een deel van de mogelijke bonus afgenomen. Bij een echt ongeval gaat er meer af. De verwachting is dat CBT, ondanks de scherpe doelstellingen, tachtig procent van de bonus gaat verdienen"

"We hebben één ongeval met verzuim gehad. Vroeger zou je dat afdoen met: 'Hij had zijn dag niet'. Nu hebben we het incident geanalyseerd. Hadden we meer kunnen doen om dit te voorkomen? Dat hebben we ook gedaan bij een bijna-ongeval, waarbij een last van vijftien ton uit een kraan viel. Dan ben je in eerste instantie teleurgesteld. Want hoe kan dat nou? Maar dan zie je ook dat de regel 'Ga nooit onder een last staan' in de praktijk werkt. De conclusie is dat een ongeval is voorkomen omdat de mensen zich bewust zijn geweest van de risico's. Dat bewustzijn hebben we gekweekt. Er kunnen altijd dingen fout gaan op een werkplaats. Het gaat erom dat je de risico's daarvan goed inschat."

Voorbeeld voor opdrachtgevers
Michel Langhout: "Of we het zonder die bonus net zo zouden hebben aangepakt? In 2009, in de tenderfase, niet. Nu wel. We zien dat we echt een stap voorwaarts hebben gemaakt in de veiligheidsprestaties. We bereiken IF-niveaus die twee jaar geleden nog ondenkbaar waren. Dat willen we vasthouden. Wat we hier bij de Sluiskiltunnel meemaken, is een ervaring die we meenemen naar volgende projecten. Dat zal ook zo zijn als een opdrachtgever minder ambitieus is. We hebben immers onze verantwoordelijkheid naar ons personeel. Het beleid van BAM en TBI is gebaseerd op maatschappelijk verantwoord ondernemen. Als je dat in de praktijk niet waarmaakt, ben je aan het sleutelen aan je bestaansrecht als bedrijf."

Ton Vrijdag: "We proberen opdrachtgevers als Rijkswaterstaat en ProRail te overtuigen dat onze aanpak een goed instrument is. We willen onze successen zeker delen. We zien dat het al wordt opgepakt bij de aanleg van de zeesluis in Terneuzen en bij andere projecten van BAM en TBI. Het zou fantastisch zijn als deze aanpak zich als een olievlek onder opdrachtgevers zou verspreiden."




Ton Vrijdag
is general manager van BV KKS (Kanaalkruising Sluiskil). Hij is eigenaar van VPMT Project- en Contract Management BV en was in die hoedanigheid onder andere projectleider voor de NV Westerscheldetunnel. Ton Vrijdag voltooide de studies Chemische Technologie (1988) en Master of Business Administration (1995).


Michel Langhout
is projectmanager bij BAM Civiel. Hij werkt sinds 1991 bij BAM en was in 1996 betrokken bij de Tweede Heinenoordtunnel, de eerste geboorde tunnel in Nederland. Michel studeerde civiele techniek aan de TU Delft.

IF-rate

IF-rate staat voor Incident Frequency Rate en wordt uitgedrukt in het aantal veiligheidsincidenten per 1.000.000 manuren.

Combinatie BAM-TBI

De bouwcombinatie voor de Sluiskiltunnel is een samenstelling van de twee concerns Koninklijke BAM Groep NV en TBI Holding NV. Onder de combinatie werken vier bedrijven samen: BAM Civiel, Wayss & Freytag Ingenieurbau, Croon Elektrotechniek en Mobilis. BAM Civiel en Mobilis zorgen voor het civieltechnische werk, zoals het betonwerk rondom en in de tunnel, de kunstwerken (viaducten, bruggen, en dergelijke) en de wegenbouw. Wayss & Freytag Ingenieurbau verzorgt de boorwerkzaamheden. Croon Elektrotechniek doet het installatiewerk. Het project wordt uitgevoerd in opdracht van BV Kanaal Kruising Sluiskil (BV KKS). De provincie Zeeland is de opdrachtgever van BV KKS.

Zie ook

Op het COB-congres van 2012 gaven Chris Hakkaart en Paul van Laviere (manager Techniek, BV KSS) een presentatie over een aantal slimmigheden die binnen het project worden toegepast. In september 2013 verscheen hierover ook een artikel in de Verdieping: Slimmigheden in de Sluiskiltunnel.

Ontwikkelen vanuit permanente tijdelijkheid


Herontwikkelingsgebied De Nieuwe Stad in Amersfoort beschikt over een eigen ondergronds warmtenet. De vijfentachtig gebruikers van de terreinen en opstallen van de voormalige Prodentfabriek vormen samen een zo veel mogelijk zelfvoorzienende micro-stad, waarvan een eigen biomassacentrale deel uitmaakt. Ontwikkelend belegger Schipper Bosch beheert het ruim twee hectare grote gebied vanuit een overkoepelende duurzaamheidsvisie.

In drie jaar tijd is de Prodentfabriek getransformeerd tot een nieuw stadsdeel met ruimte om te werken, leren en verblijven; een levendige plek met festivals, een poppodium, een restaurant, gedeelde moestuinbakken en een sterke lokale gemeenschap. De bewoners vormen een mix van grote en kleine bedrijven, afkomstig uit verschillende sectoren, variërend van zakelijke dienstverlening en onderwijs tot horeca en cultuur. De huurprijzen zijn marktconform. De brede mix van activiteiten en het streven om fossiele energiebronnen geheel uit het gebied te bannen, hebben een sterke aantrekkingskracht. Terwijl elders in de stad kantoren en bedrijfspanden leegstaan, geldt voor De Nieuwe Stad een wachtlijst.Uitgangspunt is dat de kwaliteit van het gebied blijft groeien. Dat betekent dat de waarde die een gebied heeft voor de gebruikers, blijft toenemen. Energieneutraliteit met behulp van een ringleiding waar verschillende energiebronnen op aangesloten kunnen worden, speelt daarin een belangrijke rol.

Autonome infrastructuur
Edwin Dalenoord, duurzaamheidsexpert bij Schipper Bosch: “In De Nieuwe Stad zijn we eigenaar van de volledige infrastructuur, inclusief elektriciteit, water, warmte en koeling. Uitgangspunt is dat we het gebruik van fossiele brandstof willen uitbannen. We hebben allerlei alternatieven onderzocht. We hebben bijvoorbeeld gekeken naar biogasvergisting en rioolwarmte, maar voor effectieve toepassing daarvan zijn er te weinig mensen in De Nieuwe Stad. Inmiddels zijn we erachter gekomen dat vlak naast ons terrein een groot hoofdriool loopt, en onderzoeken we de mogelijkheden om daaruit warmte te winnen. In de zomer gebruiken we het net voor koeling, die we onttrekken aan de leidingen voor grondwaterzuivering.”

Het is enorm verleidelijk om af te wachten en degenen te volgen die het goed doen. Maar dat is niet hoe wij in elkaar steken.

Bart Schoonderbeek, algemeen directeur van Schipper Bosch, vult aan: “We hebben ook onderzocht of we gebruik konden maken van geothermie op twee kilometer diepte. Dat bleek niet haalbaar, maar ik geloof er heilig in. Als we een paar miljoen over hadden gehad, zouden we het zeker hebben gedaan vanuit de overtuiging dat voldoende mensen zouden aanhaken. Het warmtenet gevoed door een biomassacentrale bleek de beste oplossing, vergde minder kapitaal en is flexibeler. We kunnen vanuit de huidige praktijk veel gemakkelijker aansluiten op nieuwe energieconcepten. Zo kijken we ook naar het gebruik van zonneboilers. Op gebouwniveau krijg je dat niet rond, maar op gebiedsniveau red je het wel. Het is enorm verleidelijk om af te wachten en degenen te volgen die het goed doen. Dan verdien je het meest. Maar dat is niet hoe wij in elkaar steken. Wachten heeft geen zin, je moet het gewoon doen.”


De bewoners krijgen tijdens een rondleiding uitleg over de biosmassacentrale. (Foto: Cees Wouda)

Duurzaam warmtenet
Het warmtenet is aangelegd met behulp van gestuurde boringen. Elk gebouw is met een sub-leiding aangesloten op het centrale circuit. Op het hele terrein zijn langs de gevels leidingstraten vrijgehouden, zodat noodzakelijk graafwerk bij uitbreiding en onderhoud effectief, met zo min mogelijk hinder kan plaatsvinden. De brandstof voor de biomassacentrale wordt nu nog ingekocht. Edwin Dalenoord: “Ons eerste doel was de centrale operationeel te maken. We zijn nu aan het onderzoeken hoe we in dat proces nog verder kunnen verduurzamen, bijvoorbeeld door gebruik te maken van groen- en houtafval van de gemeente, hoveniersbedrijven en aannemers. Dat levert maximaal tweehonderd ton op, terwijl we duizend ton nodig hebben. We schalen dus langzaam op. We hebben ervoor gekozen om een biomassaketel te kopen en gewoon te beginnen, en kiezen daarmee dus ook bewust voor een leerproces.”

Permanente tijdelijkheid
De Nieuwe Stad is in alles een lerend project, waarbij aansturing plaatsvindt op basis van de ontwikkelingen van vandaag. De achterliggende droom, gebaseerd op herontwikkeling vanuit de menselijke maat en duurzaamheid, is rotsvast verankerd in de organisatie, maar de weg ernaartoe wordt bepaald door ontwikkelingen en ervaringen. Bart Schoonderbeek: “Het gaat niet om stenen. Dat is dood materiaal. Een gebied als dit is een levend organisme. We hebben De Nieuwe Stad ontwikkeld vanuit hoe we zelf in een stad willen wonen. We denken niet vanuit stenen, maar vanuit mensen. We willen dromen verbinden. We willen mensen in staat stellen hun eigen omgeving mede vorm te geven. Daarvoor moeten gebieden autonoom en begrijpbaar zijn.”

De keuze van Schipper Bosch betekent een bewuste keuze voor vallen en opstaan, maar geeft tegelijkertijd een enorme dynamiek. Bart Schoonderbeek noemt het ‘permanente tijdelijkheid’. “De gewenste kwaliteit is uitgangspunt. Die ambitie is ononderhandelbaar. We zijn vrij recalcitrant. Dat betekent dat we steeds een hele weg te gaan hebben om iedereen te overtuigen. Maar de permanente tijdelijkheid stelt ons in staat om dagelijks bij te sturen. Dat is van enorme meerwaarde.”


De biomassacentrale wordt gevoed door met name houtsnippers en restafval van timmerfabrieken in de omgeving. (Foto: Cees Wouda)


Edwin Dalenoord werkt als duurzaamheidsexpert bij Schipper Bosch, waar hij zich vooral richt op nieuwe businessmodellen waarbij duurzame energie in organisaties wordt verankerd. Edwin studeerde meteorologie aan de Wageningen Universiteit en voltooide een minor international governance.



Bart Schoonderbeek is algemeen directeur van Schipper Bosch en CEO van Industriepark Kleefse Waard. Hij werd opgeleid aan de Architectural Association (AA) School of Architecture.

Gouden Piramide

Met Industriepark Kleefse Waard (IPKW) in Arnhem won Schipper Bosch in 2015 de Gouden Piramide, de rijksprijs voor inspirerend opdrachtgeverschap in architectuur, stedenbouw, landschapsarchitectuur, infrastructuur en ruimtelijke ordening. IPKW is veel groter dan De Nieuwe Stad, maar vanuit dezelfde filosofie ontwikkeld. De jury van de Gouden Piramide: 'De opdrachtgever heeft een bestaand bedrijventerrein getransformeerd tot een vitale gemeenschap van bedrijven die bijdragen aan een duurzame wereld. […] Het terrein is opnieuw ingericht – met ruimte voor een eigen waterzuivering – en bij de renovatie van de gebouwen was er veel aandacht voor hun cultuurhistorische waarde.'

Warmtenetten

Op veel meer plaatsen in Nederland komen warmtenetten tot stand. Overtollige warmte uit bijvoorbeeld de industrie kan worden gebruikt voor woningen en bedrijfsruimten. Zo levert de Warmterotonde in Zuid-Holland duurzame warmte voor 350.000 woningen en 1.000 hectare glastuinbouw in Zuid-Holland, door benutting van vooral restwarmte uit de haven van Rotterdam.

Een recent kleinschalig voorbeeld is een 425 meter lange ondergrondse warmteleiding tussen de Hermitage en de Hortus Botanicus in Amsterdam. Het warmteoverschot van de Hermitage wordt straks getransporteerd naar de Hortus om de kassen te verwarmen. De Hortus levert gekoeld water terug aan de Hermitage voor de koeling van de expositiezalen.

Dit was de Onderbreking Keuzes maken

Bekijk een ander koffietafelboek:

0/0