Loading...

De Onderbreking

Keuzes maken

Keuzes maken

Katalysator voor vernieuwing

Maastricht, A2 Maastricht

Visie van: Léon Verhoeven

COB en Keuzes maken

Ontwikkelen vanuit permanente tijdelijkheid

Winnaar Conceptueel: Daniëlle Bakkes

Sluiskiltunnel: Veiligheid is een keuze

Sluiskil, Sluiskiltunnel

Beslissen over rioolvervanging

Afwegen in de praktijk

Kennisbank

Keuzes maken

Op 8 december 2016 werd de langetermijnvisie op tunnels gepresenteerd: het COB-netwerk heeft hiermee een richting gekozen ten aanzien van tunnels. Op het gebied van ondergronds bouwen zijn er vele keuzes te maken.   

"Om keuzes te kunnen maken moet je eerst wegen verkennen. Maar het uittekenen van routes wordt lastiger. Onze maatschappij kenmerkt zich door grote technologische en sociale ontwikkelingen. In deze wereld is elke oplossing voorlopig en bestaat dé oplossing niet, omdat de techniek voortraast en sociale voorkeuren zich voortdurend wijzigen", aldus Merten Hinsenveld, directeur van het COB.

Hij vervolgt: "Elke doelgerichte stap heeft een experimenteel karakter; we moeten dus adaptief gaan denken. Als we onze weg willen vinden, dan is het van groot belang dat participanten hun ervaringen delen. Het is dan ook bemoedigend dat participanten steeds vaker het COB vragen om projecten te evalueren. Daarmee geven ze invulling aan het experimenteren in en leren van de praktijk."

Katalysator voor vernieuwing


In de vorige Onderbouwing werd het rapport al aangekondigd: KIS Maastunnel, een visie op het selecteren van een bouwpartner die kwaliteit, integraliteit en samenwerking beheerst. Hoe die visie in de praktijk uitpakt, werd tijdens het COB-congres op 8 december 2016 verteld door Wilbert Jansen (gemeente Rotterdam), Jacco Groen (Mobilis) en Marcel Hertogh (COB-expertteam).

De Maastunnel is een bijzonder kunstwerk. Hij werd in 1942 geopend voor verkeer en is daarmee de oudste afgezonken tunnel in Nederland. In 2012 werd hij zelfs uitgeroepen tot rijksmonument. Daarnaast is het een van de belangrijkste noord-zuidverbindingen van de stad, zowel voor auto’s als voor fietsers en voetgangers. De gemeente Rotterdam staat dan ook voor een grote uitdaging nu de Maastunnel gerenoveerd moet worden om gebreken te verhelpen en de tunnel aan de huidige veiligheidseisen te laten voldoen. Door de monumentenstatus gaat het in feite om een restauratie.

Jansen: “De renovatie en restauratie omvatten enerzijds het herstellen van gebreken. Er is onder meer betonrot vastgesteld en in het riviergedeelte van de tunnel – waar de pers- en zuigkanalen zich onder het wegdek bevinden – is sprake van corrosie. Daarnaast moeten de veiligheidsvoorzieningen up-to-date gebracht worden. Hiervoor is maar beperkt ruimte, want er is geen middentunnelkanaal en er zijn geen vluchtstroken. Er is wel een verhoogd inspectiepad: een onderdeel van de ‘look and feel’ van de tunnel, net als de gele verlichting (door de lagedruknatriumlampen) en de tegels aan de wand. Die unieke kenmerken moeten zo veel mogelijk behouden blijven.” (Foto: gemeente Rotterdam)

“We waren ons erg bewust van de complexiteit van dit project”, begint contractmanager Wilbert Jansen van de gemeente Rotterdam. “Diederik van Zanten, de projectmanager, wist mede door zijn deelname aan de koplopergroep bij het COB dat integraliteit bij een dergelijk project essentieel is. Maar voor de Maastunnel zijn er méér essentiële aspecten. We moeten een Rijksmonument restaureren: dat vereist een hoog kwaliteitsniveau. En om zo’n project midden in de stad soepel te laten verlopen, is er goede samenwerking nodig. Zo kwamen we uit op KIS: kwaliteit, integraliteit en samenwerking. Daarna was de vraag hoe we KIS konden operationaliseren, zowel tijdens de aanbesteding als later in het project.” Vanwege de complexiteit is het tenslotte goed mogelijk dat er ook na de gunning nog lastige keuzes gemaakt moeten worden, bijvoorbeeld in de afweging tussen veiligheid en behoud van authenticiteit. KIS kan ervoor zorgen dat de partijen er ook bij scopewijzigingen samen uitkomen.

Omdat de gemeente met KIS afweek van de gebaande paden, werd hulp gezocht bij andere partijen. Er werd overlegd met de afdeling Inkoop en met een externe jurist. Daarnaast stapte de gemeente naar het COB. Een expertteam onder leiding van Marcel Hertogh, hoogleraar aan de TU Delft, managing partner Triple Bridge en voorzitter van eerdere COB-expertteams, kreeg de opdracht om een visie te geven op KIS in het aanbestedingsproces en het project. Jansen: “Het expertteam kwam met innovatieve ideeën. Ze stelden bijvoorbeeld voor om tijdens de tender al voorloopprojecten met de gegadigden te doen, of samen de documenten voor proceskwaliteit op te stellen. Voor ons was dit een brug te ver, omdat er vóór de gunning vijf maanden beschikbaar waren; we wilden ruim tijd hebben voor de contractuele convergentiefase. Ook vonden we het belangrijk om een ‘level playing field’ te houden. Andere ideeën zijn wel opgepakt, de sessies met het expertteam waren zeer leerzaam. Zo hebben we de suggestie om meer uit ‘ontmoetingen’ te halen, meegenomen in het verdere traject.”

De gemeente Rotterdam heeft mede op basis van de input van het COB-expertteam haar aanbestedingsdocumentatie opgesteld. Op deze manier zijn veel ideeën van het expertteam uitgewerkt in de selectie- en gunningleidraad. In het rapport worden de criteria voor KIS toegelicht en zijn de precieze teksten na te lezen.
>> Download rapport vanaf de kennisbank

Marcel Hertogh beaamt dat het expertteam met een open blik naar KIS heeft gekeken. “Onze eerste invalshoek was: wat zou je willen in een ideale wereld? In het adviesrapport hebben we per fase beschreven hoe je KIS zou kunnen concretiseren. Vervolgens hebben we dit wensbeeld samen met het projectteam van de gemeente vertaald naar projectrealiteit, zodat het in praktijk gebracht kon worden. Na de aanbesteding heeft het expertteam de bevindingen weer verwerkt in de eindrapportage.”

Aanbesteding
Jansen: “Voor de aanbesteding is KIS uitgewerkt in een aantal aspecten. Zo valt ‘kwaliteit’ uiteen in operationele kwaliteit, ruimtelijke kwaliteit en proceskwaliteit. Met ‘integraliteit’ bedoelen we in dit project niet alleen de (technische) samenhang tussen disciplines, maar bijvoorbeeld ook de balans tussen belangen: denk aan het voldoen aan veiligheidsvoorschriften versus de eisen vanuit de monumentenstatus. Het begrip ‘samenwerking’ is vertaald naar empathie en samenwerkingsvolwassenheid. Aangezien de gemeente onderdeel is van die samenwerking, hebben we ook naar onszelf gekeken. We hebben onder meer afgesproken om te praten over een ‘bouwpartner’ in plaats van een ‘aannemer’ of ‘opdrachtnemer’.”

KIS leidde ertoe dat de gemeente de aanbesteding net iets anders aanpakte. De selectieleidraad werd enerzijds via de gangbare kanalen gepubliceerd, maar anderzijds ging het projectteam ‘het land in’ om de selectiecriteria - waaronder KIS - nader toe te lichten. Ook werd de vakantieperiode niet meegeteld in de aanlevertermijn, zodat gegadigden voldoende tijd hadden om hun documentatie op orde te maken. In de gunningsfase vonden er ontmoetingen plaats tussen de beoordelingscommissie en de gegadigden om de ingediende projectaanpak en achterliggende keuzes te bespreken.

In de beoordelingscommissie zaten experts vanuit verschillende disciplines. Een van hen was Marcel Hertogh: “Het was erg interessant om vanuit diverse invalshoeken naar KIS te kijken. Voor het expertteam was het ook best spanend. Nu gingen we zien of ons model inspireert en of het ook echt wat oplevert. We hebben gelukkig veel van ons wensbeeld teruggezien, ondanks de kaders van de projectrealiteit. Dat was heel mooi!”

De andere kant
Jacco Groen, projectmanager namens de Combinatie Aanpak Maastunnel (CAM), vertelt hoe zij als aannemer het proces hebben ervaren: “De eerste reactie van onze juridische afdeling was dat we hier niet aan moesten beginnen. ‘Een contractstrop’, werd er gezegd. In het contract is KIS niet vastgelegd, er wordt ook niet uitgegaan van de UAV-GC. Toen we echter in gesprek gingen met de gemeente en KIS zo belangrijk bleek te zijn, kregen we er toch een goed gevoel over. De nadruk op KIS gaf ons vertrouwen dat het goed zou komen. Bovendien zijn de verantwoordelijkheden goed verdeeld. De gemeente zorgt bijvoorbeeld voor de Omgevingsvergunning en de conditionering.”

“Na de gunning hebben we in de convergentiefase (ca. een jaar) gezamenlijk toegewerkt naar een definitief ontwerp. We hebben wijzigingen en verrekenbare hoeveelheden bepaald, en stelposten ingevuld. Alles om ervoor te zorgen dat er in de realisatiefase zo min mogelijk aanpassingen nodig zijn. We werken vanaf dag één op een gezamenlijke, door de gemeente verzorgde projectlocatie in een open zaal, wat de kennisoverdracht stimuleert. We maken samen voortgangsrapportages, zoeken elkaar op bij de voorbereiding van praktijkproeven en hebben regelmatig samenwerkingssessies met een coach. Het doel is om fouten in de inhoud te voorkomen door de ‘zachte kant’ te onderhouden.”

Groen geeft toe dat een deel van de praktische invulling van KIS hun is opgelegd door de gemeente, maar inmiddels zijn ze er heel blij mee. “Zelf hebben we ook vanuit de KIS-visie bepaalde keuzes gemaakt. Om extra kwaliteit te behalen hebben we bijvoorbeeld het restauratiebedrijf Nico de Bont ingeschakeld, en op een werkterrein een deel van de tunnel nagebouwd, zodat we kritische werkzaamheden kunnen testen. Daarnaast werken we vanuit één portemonnee voor optimale integraliteit.”

Stapje verder
Na een jaar samenwerken zijn de conclusies vooral positief. “Het is belangrijk om alert te blijven en niet te vervallen in oud gedrag. Je moet je kwetsbaar blijven opstellen. Maar een coöperatief samenwerkingsmodel wérkt, het brengt beide partijen in een actieve modus, en je voorkomt faalkosten”, stelt Groen. Ook Marcel Hertogh is blij met het resultaat: “Je hebt een project nodig als katalysator voor vernieuwing. Het is nu zaak het gedachtegoed in te bedden in de organisaties. Zo kunnen we bij elk project weer een stapje verder komen.”


Wilbert Jansen werkt al meer dan twintig jaar bij de gemeente Rotterdam. Hij was onder meer betrokken bij het Statenwegtracé van de RandstadRail en het nieuwe Rotterdam CS. Ook werkte hij als contractmanager aan de Westerscheldetunnel. Sinds september 2012 is Jansen contractmanager voor de renovatie van de Maastunnel.


Jacco Groen werkt sinds 1990 bij Mobilis. Hij was onder meer projectmanager van het nieuwe Rotterdam CS. Eerder werkte hij aan de tunnel Pannerdenskanaal en de geluidschermen langs de A15.


Marcel Hertogh is hoogleraar Infrastructure Design and Management aan de TU Delft en managing partner Triple Bridge. Hertogh was als onderzoeker, adviseur en manager betrokken bij grote projecten zoals de Betuweroute, Gotthardtunnel en Fehmarnbelttunnel. Bij het COB was Hertogh voorzitter van het expertteam Duurzaamheid en leidt hij het expertteam voor de Gaasperdammertunnel.

Verlichting

In een artikel op de website van Croonwolter&dros vertelt de aannemer over het onderzoek naar het vervangen van de specifieke verlichting van de Maastunnel met moderne ledverlichting.
>> Artikel Hypermodern licht dat ‘voelt’ als licht uit 1942

Presentatie

In de presentatie van Wilbert Jansen, Jacco Groen en Marcel Hertogh op het COB-congres 2016 vindt u meer informatie over het toepassen van KIS bij de renovatie en restauratie van de Maastunnel.
>> Presentatie KIS Maastunnel (pdf, 900 KB)

Journaal

In de uitzending van Polygoon Hollands Nieuws op 8 maart 1938 werd uitgebreid aandacht besteed aan de bouw van de Maastunnel.

A2 Maastricht

In de nacht van 15 op 16 december 2016 is de nieuwe tunnel in de A2 bij Maastricht in gebruik genomen; de eerste dubbellaagse tunnel in Nederland. In 2011 begon het consortium Avenue2 met de bouw van de vier tunnelbuizen. De onderste twee zijn bestemd voor het doorgaande verkeer en de bovenste twee voor het regionale en lokale verkeer. Bovenop de tunnel komt een langgerekt park met voet- en fietspaden en tweeduizend lindebomen.


Bovenop de tunnel komt de Groene Loper, een lintvormig park voor fietsers en voetgangers. Door zijn groene en recreatieve karakter verbindt de Groene Loper de wijken aan weerskanten van de A2 weer met elkaar. Langs het park komen (deels) nieuwe woningen, die passen in het Maastrichtse straatbeeld. In het park komen tweeduizend lindebomen die geschikt zijn om te groeien in de relatief dunne grondlaag bovenop het tunneldak. (Foto: Avenue2)

Een belangrijk voordeel van gescheiden tunnelbuizen is dat onderhoud en beheer eenvoudiger zijn uit te voeren. Zo kan het verkeer tijdelijk worden verplaatst naar de andere tunnelbuizen als in een tunnelbuis werkzaamheden nodig zijn. Daarnaast zorgt het stapelen van rijbanen ervoor dat de tunnel smaller wordt.

Totaalplan
Sinds de jaren zestig van de vorige eeuw moet al het doorgaande wegverkeer door Maastricht gebruik maken van de N2. Deze weg met twee keer twee rijstroken, gelijkvloerse kruisingen met stoplichten en een maximum snelheid van vijftig kilometer per uur, zorgt voor talrijke problemen. Zo vormt de weg een barrière tussen het oostelijke en westelijke deel van Maastricht en veroorzaakt het vele verkeer geluid- en stankoverlast. Verder staan er op de weg en de aansluitende snelweg A2 veel files en is geregeld sprake van onveilige verkeerssituaties.

Reeds in de jaren tachtig werd nagedacht hoe deze problemen konden worden opgelost. In 2003 zijn Rijkswaterstaat, de provincie Limburg en de gemeenten Maastricht en Meerssen gestart met een totaalplan voor verkeersinfrastructuur, stadsontwikkeling en natuur en milieu. Uiteindelijk heeft dit geleid tot het project 'De Groene Loper'. Naast de bouw van de tunnel omvat het onder meer de aanleg van een park bovenop de tunnel – dat een groene verbinding vormt met de landgoederen net ten noorden van de stad – de ontwikkeling van nieuwe stadsentrees bij de tunnelmonden, en vernieuwing en verdere ontwikkeling van het stadsdeel Maastricht-Oost.

Om de planontwikkeling en inspraakprocedures zo snel mogelijk te laten verlopen hebben de vier opdrachtgevende partijen – Rijkswaterstaat, provincie Limburg en de gemeenten Maastricht en Meerssen – gekozen voor een gecombineerde aanpak van de Tracé- en MER-procedure, de wijzigingen van de bestemmingsplannen en de aanbesteding. Voor de aanbesteding is een prijsvraag uitgeschreven. Vijf consortia hebben hieraan meegedaan. Uiteindelijk heeft het consortium Avenue2, dat bestaat uit de bouwbedrijven Ballast Nedam en Strukton, de aanbesteding gewonnen.


Tijdens de Dag van de Bouw 2013 kon het publiek een bezoek brengen aan de tunnel in aanbouw. (Foto: Flickr/Jeroen van Lieshout)

Stapsgewijze aanleg
De nieuwe, gestapelde tunnel is aangelegd in een bouwkuip. Om ruimte voor deze bouwkuip te creëren, is de bestaande weg in westelijke richting verplaatst. De werkzaamheden voor de bouwkuip zijn in 2012 gestart bij de tunnelmonden bij het Europaplein aan de zuidkant en verkeersknooppunt Geusselt aan de noordkant. Daarna werkten twee zogeheten 'tunnelbouwtreinen' vanaf deze tunnelmonden naar elkaar toe.

De bouwkuip werd in stappen aangelegd. Hiertoe is het tunneltracé verdeeld in ruim honderd 'moten' van elk ongeveer 24 meter lang. Bij de aanleg van de bouwkuipwanden bracht de aannemerscombinatie tussen de verschillende moten damwanden aan, zodat de bouwkuip per 'compartiment' kon worden ontgraven. Na de (gedeeltelijke) ontgraving werden stempels of groutankers aangebracht om ervoor te zorgen dat de wanden van de bouwkuip niet naar binnen werden gedrukt. 

Voor het maken van de wanden van de bouwkuip paste Avenue2 drie verschillende technieken toe. Bij de tunnelmonden bij Geusselt en het Europaplein zijn damwandplanken in de grond getrild. Binnen de bebouwde kom, tussen de John F. Kennedysingel en de Terblijterweg - waar intrillen geen optie is vanwege de te grote  trillingshinder voor de nabije bebouwing – werden cement-bentonietwanden gemaakt waarin de aannemer vervolgens stalen damwandplanken liet zakken.


De tunnel op 29 maart 2014. Stempels houden de bouwkuipwanden op hun plaats. (Foto: Flickr/Etienne Muis)

Tussen de ANWB- en de Gemeenteflat is gekozen voor betonnen diepwanden omdat hier moest worden gewerkt met een zogeheten wanden-dakconstructie. Op dit deel van het tunneltracé ontbrak de ruimte om naast de bestaande weg een bouwkuip te maken. Daarom is de wanden-dakconstructie in twee fasen aangelegd. Eerst is het deel aan de kant van de ANWB-flat gemaakt. Vervolgens is over dit deel de N2 gelegd, waarna het het deel aan de kant van de Gemeenteflat is gebouwd.

Om de bouwkuip droog te houden, paste Avenue2 bemaling toe. Door het wegpompen van water uit de bouwkuip daalt de grondwaterstand ook in de directe omgeving, wat ongewenst is. Om deze verlaging van het grondwaterpeil zo veel mogelijk te beperken en de natuurlijke grondwaterstroming zo min mogelijk te verstoren, werkte de aannemerscombinatie met een retourbemaling: het water uit de bouwkuip werd via leidingen naar zogenoemde retourvelden naast de bouwkuip gepompt zodat het weer kan infiltreren.

Ingebruikname

Het in gebruik nemen van de vier tunnelbuizen was een flinke technische operatie. Op 15 december 2016 werd na de avondspits begonnen met het instellen van een verkeersomleiding, zodat de wegenbouwers de wegmarkeringen konden aanpassen, de nieuwe verkeers- en matrixborden konden instellen en andere laatste werkzaamheden konden uitvoeren. Om 23.10 uur kon de eerste bus met hoogwaardigheidsbekleders en gasten de tunnel in rijden en zo de eerste tunnelbuis in gebruik nemen. Het reguliere verkeer volgde om 23.40 uur. Daarna werden een voor een de andere buizen geopend. De vierde en laatste buis is om 8.00 uur in de ochtend in gebruik genomen.
>> Lees meer op de website van A2 Maastricht


Project:

  • Aanleg van tweelaagstunnel, stedelijke vernieuwing, grondige aanpassing verkeersinfrastructuur rondom de stad, aanleg van recreatief lintvormig park

Locatie:

  • Maastricht

Lengte tunnel:

  • 2,4 kilometer

Tunnelbouwmethoden:

  • Open bouwput en wanden-dakmethode

Bouwperiode:

  • 2011 – 2026: oplevering verkeersinfrastructuur in 2016, oplevering laatste vastgoed in 2026

Totale investering:

  • circa 1 miljard euro

Opdrachtgevers:

  • Projectbureau A2 Maastricht: Rijkswaterstaat, provincie Limburg, gemeente Maastricht en gemeente Meerssen

Aannemers:

  • Aannemerscombinatie Avenue2: Strukton Civiel Projecten, Strukton Bouw & Vastgoed, Ballast Nedam Infra en Ballast Nedam Ontwikkelingsmaatschappij

Partners:

  • ARCADIS Nederland: techniek, verkeerskunde en omgevingsmanagement
  • West8 Urban Design & Landscape Architecture: stedenbouw en landschapsarchitectuur
  • Humble Architecten: architectuur
  • DGMR: geluid en lucht
  • 4Cast: verkeersmodellen
  • 4Sight: 4D-visualisatie
  • Made by Mistake:, maquette
  • ABL2: procesmanagement

'Durven kiezen levert echt op!'

"Waar we in onze zichtbare leefomgeving elke dag heel nadrukkelijk en soms onbewust kiezen hoe we onze ruimte willen inrichten en benutten, staan we daar voor onze onzichtbare leefomgeving, de ondergrond, vaak onvoldoende bij stil. Op zich is dat bijzonder, omdat de onomkeerbaarheid van keuzes ondergronds vaak veel groter is dan bovengronds."

"Door zijn brede ledennetwerk, zowel publiek als privaat, vind ik het COB uitermate geschikt om kennis over het gebruik van onze ondergrond aan elkaar over te dragen. Een multidisciplinair kennisbedrijf als Oranjewoud, met grote adviesonderdelen op het gebied van bodem, ruimtelijke ordening en ondergrondse infra, wil hieraan een actieve bijdrage leveren. Wij kiezen daarbij altijd voor een praktische insteek.

Lef
Het is een goede ontwikkeling dat we in Nederland de waarde van de ondergrond steeds meer meenemen in onze plannen. Veel gemeenten en provincies hebben uitgewerkte ondergrondvisies en beleidsdocumenten. Veelal zijn deze documenten echter een opsomming van alle ondergrondissues met daarbij de mogelijkheden en onmogelijkheden. Bovendien worden alle issues als even belangrijk ervaren. De urgentie om keuzes te maken wordt gelukkig voelbaar, maar er is nog onvoldoende kennis beschikbaar over de consequenties van keuzes. Of het politieke lef ontbreekt. Houden we locaties beschikbaar voor optimaal gebruik van bodemenergie, de winning van mineralen of grondwater? Dit zijn voorbeelden van primaire keuzes die van invloed zijn op ondergrond en bovengrond. Door het maken van heldere keuzes worden onzekerheden weggenomen en wordt het voor private partijen interessanter om in de ondergrond te investeren.

Kiezen
We staan voor complexe vragen, vaak nog zonder antwoord. Kijken we naar de opgaven vanuit inhoud, proces, organisatie of strategie? Waar ligt het precaire evenwicht tussen benutten en beschermen van de ondergrond? Vanuit welk perspectief benaderen we vervolgens de ondergrond: vanuit de klassieke bodemthema’s, de gewenste ruimtelijke of infrastructurele ontwikkelingen of de toekomstige maatschappelijke opgaven? En als er dan antwoord is op deze vragen, waarop, hoe en door wie wordt de regie gevoerd?

Met elkaar moeten we bepalen wat echt belangrijk is; nu, over tien jaar en voor volgende generaties. Dit is zeker niet alleen een opgave voor de centrale en lokale overheid. Juist de private sector en de burgers moeten nadrukkelijk onderdeel zijn van dit proces, en in een zo vroeg mogelijk stadium. Het is echter de uiteindelijke taak van de overheid nadrukkelijk de randen van het speelveld te bepalen door het stellen van heldere kaders. Oranjewoud helpt een aantal overheidsinstanties hierbij, en dat kunnen we nog beter door onze participatie in het COB.

Het maken van keuzes is een uitdrukkelijke voorwaarde om een ‘onzichtbare’ leefomgeving te creëren die toekomstbestendig is. Ik ben daarom ook zeer benieuwd hoe de rijksstructuurvisie voor de ondergrond (STRONG) er uiteindelijk uit komt te zien. Durven kiezen levert echt op!"

Léon Verhoeven is businesslijndirecteur Milieu bij advies- en ingenieursbureau Oranjewoud. Hij is binnen en buiten Oranjewoud nauw betrokken bij allerlei thema’s rondom regie en ordening van de ondergrond, onder andere bij het COB.
(Foto: Vincent Basler)


Keuzes maken

Afwegingskader (Zeven sleutels)

Afwegingskader (Zeven sleutels)

Details
Status: Gereed
Type: Onderzoek - commissie - werkgroep

Vraagarticulatie
Een afwegingskader is wenselijk en nodig, omdat meervoudig ruimtegebruik kansen geeft om ruimtelijke ordenings, verkeers en omgevingsknelpunten in harmonie aan te pakken,. Ondergronds bouwen maakt niet alleen een combinatie van functies mogelijk, maar draagt tevens bij aan een meer leefbare bovengrond.

Onderzoek
Tijdens het maken van dit afwegingskader bleek dat het maken van een nieuw instrument voor het afwegen niet de juiste richting was. Dat is losgelaten en de nieuwe insteek, meer gericht op het ontwikkelen van een proces dat stuurt op waarde, heeft veel inzichten opgeleverd. Deze zijn samengevat in zeven sleutels.

resultaat
De publicatie Zeven sleutels voor een waardevolle afweging is gratis te downloaden vanaf de kennisbank. Daarnaast zijn er twee masterclasses gegeven over dit onderwerp. Zie bij COB-academy.

Meer informatie
Heeft u interesse in dit project? Neem dan contact op met het COB.

Vakgebieden
Ordening en waarde

Thema's
Waardering

Zeven sleutels in de praktijk

Zeven sleutels in de praktijk

Details
Status: Initiatief
Type: Pilot - praktijkonderzoek - evaluatie

Vraagarticulatie
De publicatie Zeven sleutels voor een waardevolle afweging is een handreiking voor bestuurders en hun adviseurs om het gesprek te voeren over het afwegen van ondergrondse en bovengrondse oplossingen. Het COB wil zich nu richten op de toepassing in de praktijk.

Meer informatie
Heeft u interesse in dit project? Neem dan contact op met het COB.

Vakgebieden
Ordening en waarde

Thema's
Waardering

Deelnemers
Klik op het bedrijfslogo voor de deelnemende personen

COB

Merten Hinsenveld, rol: Opdrachtgever

Energiereductie tunnels

Energiereductie tunnels

Details
Status: Gereed
Type: Onderzoek - commissie - werkgroep

Vraagarticulatie
Samen met het netwerk wil het COB toewerken naar een langetermijnvisie voor een energieneutrale tunnel. De eerste stap is het meewerken aan de doelstelling van Rijkswaterstaat: het reduceren van de energiebehoefte van alle bestaande en nieuwe tunnels.

Onderzoek
In 2015 zijn er twee expertteams ingericht om maatregelen voor energiereductie in kaart te brengen, zowel voor technische aspecten, het proces en voor contracten. In de zomer van 2016 is het concept van de maatregelencatalogus gereviewed door ca. 30 experts. De feedback is verwerkt in het eindresultaat.

resultaat
De maatregelencatalogus is opgezet als groeiboek: een digitale rapportage die in de loop der tijd kan worden aangevuld en verbeterd. Tijdens het COB-congres op 8 december 2016 is het groeiboek officieel gelanceerd.

Meer informatie
Heeft u interesse in dit project? Neem dan contact op met het COB.

Vakgebieden
Tunnels en veiligheid

Thema's
Assetmanagement, Duurzaamheid

Deelnemers
Klik op het bedrijfslogo voor de deelnemende personen

ARCADIS Nederland BV

Verali von Meijenfeldt, rol: Secretaris

Covalent

Frank de Vries, rol: Lid

Croonwolter&dros

Harry Engwirda, rol: Lid

Deerns Nederland B.V.

Gilbert de Nijs, rol: Lid

Gemeente Den Haag p/a projectorganisatie

Cynthia Sewbalak, rol: Lid
Paul Janssen, rol: Lid

Heijmans Infra

René Valkenburg, rol: Lid
Willem van Ooijen, rol: Lid

Movares

Arie-Peter Hijkoop, rol: Lid

PricewaterhouseCoopers Advisory N.V

PricewaterhouseCoopers Advisory N.V

Max ten Cate, rol: Lid

Rijkswaterstaat GPO Grote Projecten en Onderhoud

Dik de Weger, rol: Lid
Johan Naber, rol: Lid

Rijkswaterstaat Waterdienst

Joost Bouten, rol: Lid

Soltegro

Leen van Gelder, rol: Lid

SPIE Nederland BV

Jacco Saaman, rol: Lid
Leen van Rij, rol: Lid
Maarten Hellemans, rol: Lid

TEC Tunnel Engineering Consultants

Ron van Beek, rol: Voorzitter

Zelfstandig ondernemers

Carolina Lantinga, rol: Lid
Casper van Nie, rol: Lid
Vincent Leclercq, rol: Lid

Flexibele netwerken

Flexibele netwerken

Details
Status: Initiatief
Type: Onderzoek - commissie - werkgroep

Vraagarticulatie
Het energielandschap verandert en daarbij komt regelmatig het onderwerp 'flexibele netwerken' naar boven. In samenwerking met de participanten wil het COB onderzoeken wat een flexibel netwerk is, en hoe bestaande netwerken flexibel gemaakt kunnen worden.

Meer informatie
Heeft u interesse in dit project? Neem dan contact op met het COB.

Vakgebieden
Kabels en leidingen

Thema's
Assetmanagement, Duurzaamheid

KIS Maastunnel

KIS Maastunnel

Details
Status: Gereed
Type: Platform - koplopergroep - expertteam

Vraagarticulatie
De gemeente Rotterdam wil de renovatie van de Maastunnel gunnen aan een partij die op hoog niveau kwaliteit, integraliteit en samenwerking kan leveren. Een team onder leiding van het COB concretiseert deze begrippen, zodat ze meegenomen kunnen worden in deze en toekomstige aanbestedingen.

Onderzoek
Er is eerst een projectspecifiek visiedocument opgesteld. Dit document is vertaald in concrete teksten die in de aanbestedingsdocumentatie zijn opgenomen. De voorzitter van het expertteam neemt deel aan de selectiecommissie. Na afronding van de aanbesteding heeft het expertteam het visiedocument en de resultaten van de aanbesteding vertaald in een openbaar document dat geschikt is voor andere tunnelprojecten.

resultaat
Het rapport KIS Maastunnel is tijdens het COB-congres op 8 december 2016 gepresenteerd. Het is gratis te downloaden via de kennisbank van het COB.

Meer informatie
Heeft u interesse in dit project? Neem dan contact op met het COB.

Vakgebieden
Tunnels en veiligheid, Speciale projecten

Thema's
Verbinden, Assetmanagement

Deelnemers
Klik op het bedrijfslogo voor de deelnemende personen

COB

Karin de Haas, rol: Secretaris

Gemeente Rotterdam Stadsontwikkeling

, rol: Opdrachtgever

NedMobiel

Roel Scholten, rol: Secretaris

Sioo BV

Ard-Pieter de Man, rol: Lid

Sunchar Beheer BV

Sunchar Beheer BV

Jan Brouwer, rol: Lid

TU Delft Faculteit Civiele Techniek & Geowetenschappen

Hans Bakker, rol: Lid
Herman Mooi , rol: Lid
Joannes Visser, rol: Student
Marcel Hertogh, rol: Voorzitter

Langetermijnvisie tunnels

Langetermijnvisie tunnels

Details
Status: Initiatief
Type: Onderzoek - commissie - werkgroep

Vraagarticulatie
De wens tot het maken van een langetermijnvisie heeft te maken met de veranderende positionering van ondergronds bouwen in de (academische) wereld. Deze verschuift van technisch-civiele vraagstukken naar integrale opgaven op het gebied van VTTI, systems engineering, ruimtelijke inpassing, waardecreatie, vormgeving, betrouwbaarheid, onderhoudbaarheid, beschikbaarheid en duurzaamheid.

Onderzoek
Het COB-netwerk gaat de trends en ontwikkelingen op technisch en maatschappelijk vlak in kaart brengen die belangrijk zijn voor de aanleg en het onderhoud van tunnels in de toekomst. De start hiervan is op 20 juni 2016, tijdens het Diner van de Ondergrond

resultaat
Op 8 december 2016, tijdens het COB-congres, wordt een gedragen langetermijnvisie gepresenteerd.

Meer informatie
Heeft u interesse in dit project? Neem dan contact op met het COB.

Vakgebieden
Speciale projecten

Thema's
Verbinden, Assetmanagement, Duurzaamheid, Waardering

Deelnemers
Klik op het bedrijfslogo voor de deelnemende personen

ARCADIS Nederland BV

Evert Sonke, rol: Reviewer
Johan van der Gaag, rol: Reviewer
Stefan Lezwijn, rol: Reviewer

Besix Nederland bv

Thomas Vandenbergh, rol: Product geïnterviewd

Bouwdienst Rijkswaterstaat B.D.

Leo Leeuw, rol: Reviewer

COB

Edith Boonsma, rol: Deelnemer
Karin de Haas, rol: Voorzitter
Merten Hinsenveld, rol: Deelnemer
Roel Scholten, rol: Deelnemer

Croonwolter&dros

Harry Engwirda, rol: Product geïnterviewd

Deltacommissaris

Deltacommissaris

Pieter Bloemen, rol: Product geïnterviewd

Deltares

Adam Bezuijen, rol: Reviewer

DGMR Raadgevende Ingenieurs BV

Hans van Leeuwen, rol: Reviewer

Fluor Infrastructure BV

Fluor Infrastructure BV

Peter Schouten, rol: Product geïnterviewd

Fokker Technologies Holding

Fokker Technologies Holding

Peter Kortbeek, rol: Product geïnterviewd

Gemeente Den Haag Dienst Stedelijke Ontwikkeling

Paul Janssen, rol: Product geïnterviewd

Gemeente Utrecht Dienst Stadsontwikkeling

Sieb van der Weide, rol: Reviewer

Google

Google

Jasper Maters, rol: Adviseur

Hogeschool van Amsterdam

Hogeschool van Amsterdam

Walther Ploos van Amstel, rol: Product geïnterviewd

Kennisplatform Tunnelveiligheid

Ron Beij, rol: Product geïnterviewd

Neerlands diep

Neerlands diep

Guus Pieters, rol: Lid

Provincie Noord-Holland

René van Treeck, rol: Reviewer

Rijkswaterstaat Centrale Informatievoorziening

Johan Bosch, rol: Product geïnterviewd
Reinier van der Klooster, rol: Reviewer
Remco Verschoor, rol: Product geïnterviewd

Rijkswaterstaat GPO Grote Projecten en Onderhoud

Harry Dekker, rol: Opdrachtgever
Joris Vijverberg, rol: Reviewer

Rijkswaterstaat West-Nederland Zuid

Henk van der Linden, rol: Reviewer

Soltegro

Leen van Gelder, rol: Reviewer
Robin Rijkers, rol: Reviewer

Sweco Nederland B.V.

Mello Lindner, rol: Product geïnterviewd

TU Delft Faculteit Civiele Techniek & Geowetenschappen

Mandy Korff, rol: Reviewer
Marcel Hertogh, rol: Deelnemer
Wout Broere, rol: Deelnemer

TU Eindhoven Faculteit Wiskunde en informatica

TU Eindhoven Faculteit Wiskunde en informatica

Carlo van de Weijer, rol: Product geïnterviewd
Wil van der Aalst, rol: Product geïnterviewd

Vialis BV Houten

Erik Vinke, rol: Product geïnterviewd

Volker Rail Nederland BV

Marco Stouten, rol: Reviewer

Vrije Universiteit Amsterdam

Chris Jansen, rol: Product geïnterviewd

Wesselink Van Zijst

Wesselink Van Zijst

Marc Wesselink, rol: Product geïnterviewd

Zelfstandig ondernemers

Arie Bras, rol: Product geïnterviewd
Jan Jonker, rol: Reviewer
Merten Hinsenveld, rol: Product geïnterviewd

Verificatie en validatie

Verificatie en validatie

Details
Status: Initiatief
Type: Pilot - praktijkonderzoek - evaluatie

Vraagarticulatie
Het project ‘Verificatie en validatie’ beoogt om het kennisniveau aangaande V&V processen en methodieken te vergroten, om drempels dienaangaande te identificeren en oplossingsrichtingen hiervoor te delen.

Meer informatie
Heeft u interesse in dit project? Neem dan contact op met het COB.

Vakgebieden
Tunnels en veiligheid

Thema's
Assetmanagement, Duurzaamheid

Deelnemers
Klik op het bedrijfslogo voor de deelnemende personen

ADSE Consulting & Engineering B.V.

ADSE Consulting & Engineering B.V.

Jan van der Laan, rol: Deelnemer bijeenkomst

Agidens

Agidens

Weslie Saarloos, rol: Deelnemer bijeenkomst

Altran Netherlands B.V.

Altran Netherlands B.V.

Freddi Bouwman, rol: Deelnemer bijeenkomst
Pim Willemsen, rol: Deelnemer bijeenkomst

ARCADIS Nederland BV

Timo Neuteboom, rol: Deelnemer bijeenkomst

Ballast Nedam Infra

Nienke Scheide, rol: Deelnemer bijeenkomst

BAM Infra

Ruben Langeveld, rol: Deelnemer bijeenkomst
Willem den Breejen, rol: Deelnemer bijeenkomst

COB

Roel Scholten, rol: Coordinator

Croonwolter&dros

Edwin Luijt, rol: Deelnemer bijeenkomst
Frits Willems, rol: Deelnemer bijeenkomst
Harry Engwirda, rol: Deelnemer bijeenkomst
Ton Vos, rol: Deelnemer bijeenkomst
Weslie Saarloos, rol: Deelnemer

Deerns Nederland B.V.

Tom Hundertmark, rol: Deelnemer bijeenkomst

Elumint

Harry de Haan, rol: Deelnemer bijeenkomst
Nelson Perez Medina, rol: Deelnemer bijeenkomst

ENGIE Nederland N.V.

Jelmer ter Braake, rol: Deelnemer bijeenkomst
Tom van Tintelen, rol: Deelnemer bijeenkomst

Gemeente Den Haag p/a projectorganisatie

Ruud Emmer, rol: Deelnemer

Gemeente Rotterdam Stadsbeheer

Anna Marie Bom, rol: Deelnemer bijeenkomst
Madiha Ahammout, rol: Deelnemer bijeenkomst

Gemeente Rotterdam Ingenieursbureau

Marisa Fang, rol: Deelnemer bijeenkomst

Heijmans Infra

Twan Daverveld, rol: Deelnemer bijeenkomst

Kennisplatform Tunnelveiligheid

Simone Abel, rol: Contactpersoon

KienIA B.V. Industriële Automatisering

KienIA B.V. Industriële Automatisering

Patrick Kees, rol: Deelnemer bijeenkomst

KWA bedrijfsadviseurs

KWA bedrijfsadviseurs

Jildou de Jong, rol: Deelnemer bijeenkomst

Ministerie van IenM

Michiel Dubbeldeman, rol: Deelnemer bijeenkomst

Movares

Gea Kolk, rol: Deelnemer bijeenkomst
Peter Overduin, rol: Deelnemer bijeenkomst
Rene Krouwel, rol: Deelnemer

Nong Khai Consultancy B.V.

Peter Stroo, rol: Deelnemer bijeenkomst

Omgevingsdienst Noordzeekanaal- gebied

Omgevingsdienst Noordzeekanaal- gebied

Alex Noort, rol: Deelnemer bijeenkomst
André Brons, rol: Deelnemer bijeenkomst
Marie-Anne Eitjes, rol: Deelnemer bijeenkomst
Pascal Hoogewoonink, rol: Deelnemer bijeenkomst
Rutger Veldhuijsen, rol: Deelnemer bijeenkomst

ProRail

Willem van Dongen, rol: Deelnemer bijeenkomst

R2B Inspecties B.V.

R2B Inspecties B.V.

Marcel Hutten, rol: Deelnemer bijeenkomst

Rijkswaterstaat

Fred Bouwmeester, rol: Deelnemer bijeenkomst

Rijkswaterstaat GPO Grote Projecten en Onderhoud

Sjef van den Buijs, rol: Spreker

Rijkswaterstaat PPO

Hans Bruinsma, rol: Deelnemer

Royal HaskoningDHV

Frederik Wagenaar, rol: Deelnemer bijeenkomst
Gerben Tornij, rol: Deelnemer bijeenkomst

Sick NV / SA

Sick NV / SA

John Snakenburg, rol: Deelnemer bijeenkomst

Siemens Nederland NV

Alexander Koek, rol: Deelnemer bijeenkomst
Erwin Stout, rol: Deelnemer bijeenkomst
John Vermeer, rol: Deelnemer bijeenkomst

Sogeti Nederland B.V.

Sogeti Nederland B.V.

Daniel van der Gaag, rol: Coordinator
Gerard Janssen, rol: Spreker
Marcel Brouwers, rol: Deelnemer bijeenkomst
Mark van Brink, rol: Deelnemer bijeenkomst
Reinout van Elst, rol: Deelnemer bijeenkomst

Soltegro

Leen van Gelder, rol: Coordinator

Sweco Nederland B.V.

Erik Schermer, rol: Deelnemer bijeenkomst

TechConsult BV

Jeffrey Rundberg, rol: Deelnemer bijeenkomst

Trimaya

Trimaya

Boy Soochit, rol: Deelnemer bijeenkomst

Vialis BV Houten

Arjan Tromp, rol: Deelnemer bijeenkomst
Eric van den Dool, rol: Deelnemer bijeenkomst
Marcel Wink, rol: Deelnemer bijeenkomst
Ondra Vohnik, rol: Deelnemer bijeenkomst
Rudi Matai, rol: Deelnemer bijeenkomst
Wout van Oostrum, rol: Spreker

Vigiles

Martijn van Gils, rol: Deelnemer

Volker InfraDesign

Niek Ridderbos, rol: Spreker
Robin Huisman, rol: Deelnemer bijeenkomst
Vincent Weisscher, rol: Deelnemer bijeenkomst
Wouter Schepers, rol: Deelnemer bijeenkomst

Westerscheldetunnel N.V. Tolplein

Jan Verbrugge, rol: Deelnemer bijeenkomst

Zelfstandig ondernemers

Don Ruijter, rol: Deelnemer bijeenkomst

Cybersecurity

Cyber security

Details
Status: Lopend
Type: Onderzoek - commissie - werkgroep

Vraagarticulatie
Vanwege hun centrale positie in onze economie moet cyber security ook bij tunnels en andere ondergrondse infrastructuur expliciete aandacht krijgen. Vanuit het Platform Veiligheid heeft het COB een werkgroep opgericht, waarin kennis en documentatie op dit vlak gedeeld en ontwikkeld kan worden.

Onderzoek
Het COB heeft in samenwerking met het Nationaal Cyber Security Centrum (NCSC) een werkgroep opgericht. Dit 'information sharing and analysis center' (ISAC) komt ongeveer 6 keer per jaar bijeen om onderling ervaringen uit te wisselen, en om te leren van de aanpak tegen cybercrime vanuit andere sectoren (havens, luchthavens etc).

resultaat
De ISAC-tunnels werkt aan een handboek om het bewustzijn inzake cyber security van tunnels te verhogen en praktijklessen en -ervaring te delen met de sector.

Meer informatie
Heeft u interesse in dit project? Neem dan contact op met het COB.

Vakgebieden
Tunnels en veiligheid

Thema's
Verbinden

Deelnemers
Klik op het bedrijfslogo voor de deelnemende personen

ABB BV Local Division Manager

ABB BV Local Division Manager

Cuno van den Hondel, rol: Deelnemer

Antea Group

Jan Houwers, rol: Deelnemer

ARCADIS Nederland BV

Tom Versluijs, rol: Deelnemer

Brandweer Amsterdam-Amstelland

Ron Beij, rol: Deelnemer

COB

Roel Scholten, rol: Coordinator
Simone Abel, rol: Secretaris

ENGIE Nederland N.V.

Richard Kemp, rol: Deelnemer

Gemeente Den Haag Dienst Stadsbeheer

Peter Stroo, rol: Lid

Kennisplatform Tunnelveiligheid

Leen van Gelder, rol: Deelnemer

Kimpro BV

Jasper Kimstra, rol: Deelnemer

Ministerie van IenM DG/RWS

René van der Helm, rol: Deelnemer

Movares

Jos Renkens, rol: Deelnemer

Rijkswaterstaat Centrale Informatievoorziening

Jaap van Wissen, rol: Lid
Mark van Leeuwen, rol: Deelnemer
Turabi Yildirim, rol: Deelnemer

Siemens Nederland NV

Harald Hofstede, rol: Deelnemer

Soltegro

André Stehouwer, rol: Voorzitter
Leen van Gelder, rol: Lid

Vialis BV Houten

Johan van der Velde, rol: Deelnemer

Wegschap Tunnel Dordtse Kil

Arie Bras, rol: Deelnemer

Waarde van de Ondergrond

Waarde van de ondergrond

Details
Status: Initiatief
Type: Onderzoek - commissie - werkgroep

Vraagarticulatie
Ondergronds ruimtegebruik kan een essentiële bijdrage leveren aan een mooi, leefbaar en duurzaam Nederland. De kern van het onderzoek is de waarde van ondergronds ruimtegebruik zodanig voor het voetlicht te brengen, zodanig dat de ondergrond in besluitvormingsprocessen een volwaardige plek kan krijgen.

Onderzoek
Binnen dit project wordt op twee sporen onderzoek gedaan. Door MKBA's als effectmeting achteraf uit te voeren, ontstaat er een referentiekader voor de toekomst. Via het governancespoor gaan we op zoek naar ‘de sleutels’ rondom de gemaakte afwegingen. Het doel is inzicht in de bepalende overwegingen en afwegingen in het proces van besluitvorming.

resultaat
De ervaringen vanuit dit onderzoek kunnen worden gebruikt voor de inschatting van de baten van nieuwe, nog uit te voeren, ondergrondse infraprojecten.

Meer informatie
Heeft u interesse in dit project? Neem dan contact op met het COB.

Vakgebieden
Ordening en waarde

Thema's
Waardering

Expertteam Piet Heintunnel

Expertteam Piet Heintunnel

Details
Status: Lopend
Type: Pilot - praktijkonderzoek - evaluatie

Vraagarticulatie
Ook de Piet Heintunnel is toe aan renovatie. Het groeiboek Renoveren kun je leren, het project KIS Maastunnel en de maatregelencatalogus voor energiereductie in tunnels zijn hiervoor zeer interessant. Het projectteam van de Piet Heintunnel gaat daarom samenwerken met het COB om deze kennis te benutten. Daarnaast wordt ook weer nieuwe kennis en ervaring ingebracht en gedeeld met het netwerk.

Onderzoek
Mede vanuit de bestaande COB-trajecten is er een breed expertteam samengesteld voor de Piet Heintunnel. Als eerste stap zal dit team samen met het projectteam kijken naar de huidige stand van zaken. Zo ontstaat er een gedragen beeld van de gezamenlijke ambities voor het expertteam. De tweede stap bestaat uit het houden van interviews. Voor de drie thema's (groeiboek 'Renoveren kun je leren', KIS en energiereductie) zullen de experts gesprekken voeren met teamleden van de Piet Heintunnel. De resultaten worden teruggekoppeld in een gezamenlijke workshop.

resultaat
Het expertteam zal in samenwerking met het projectteam een rapportage voor het project opstellen en de bevindingen veralgemeniseren en verwerken in openbare publicaties (zoals het groeiboek 'Renoveren kun je leren').

Meer informatie
Heeft u interesse in dit project? Neem dan contact op met het COB.

Vakgebieden
Tunnels en veiligheid, Speciale projecten

Thema's
Verbinden, Assetmanagement, Duurzaamheid, Waardering

Deelnemers
Klik op het bedrijfslogo voor de deelnemende personen

COB

Caro Rietman, rol: Begeleider/Facilitator
Karin de Haas, rol: Secretaris
Roel Scholten, rol: Voorzitter

Covalent

Frank de Vries, rol: Lid Expertteam

Gemeente Amsterdam Ingenieursbureau

Jan-Willem Sluyters, rol: Deelnemer
Jasper Passtoors, rol: Deelnemer
Paul van Rossum, rol: Opdrachtgever
Tjitse van Dijk, rol: Lid Projectteam

Gemeente Amsterdam, Metro en Tram

Alex Sheerazi, rol: Lid Expertteam

Gemeente Den Haag Dienst Stedelijke Ontwikkeling

Paul Janssen, rol: Lid Expertteam

Gemeente Rotterdam Stadsontwikkeling

Diederik van Zanten, rol: Lid Expertteam

NedMobiel

Henry van der Pluym, rol: Lid Expertteam

Projectteam Piet Heintunnel IB Gemmeente Amsterdam

Projectteam Piet Heintunnel IB Gemmeente Amsterdam

Francien Krouwel, rol: Lid Projectteam
Lisa de Rooij, rol: Lid Projectteam
Onno Man, rol: Lid Projectteam
Peter Mooij, rol: Lid Projectteam

Rijkswaterstaat GPO Grote Projecten en Onderhoud

Johan Naber, rol: Lid Expertteam

Rijkswaterstaat PPO

Leo Maas, rol: Product schrijver

Soltegro

Leen van Gelder, rol: Lid Expertteam

TEC Tunnel Engineering Consultants

Brenda Berkhout, rol: Lid Expertteam

TU Delft Faculteit Civiele Techniek & Geowetenschappen

Carolina Lantinga, rol: Student
Jelle Blom, rol: Student

Big data

Big data

Details
Status: Opstartfase
Type: Onderzoek - commissie - werkgroep

Vraagarticulatie
Nieuwe technologieën bieden iedere dag meer mogelijkheden voor het verzamelen van gegevens. De data kan gebruikt worden om systemen te monitoren en bij te sturen. Bij ondergronds bouwen vindt het verzamelen en samenbrengen van verschillende data nog niet op grote schaal plaats. Het COB wil het thema big data daarom meer onder de aandacht brengen.

Onderzoek
Als eerste stap wordt op woensdag 26 oktober 2016 een minicongres over big data georganiseerd. Guus Coolegem (C-Cube), Jasper Maters (Google) en Claudia de Andrade (Rijkswaterstaat) zorgen voor een introductie met inspirerende voorbeelden. Daarna zijn er kleine workshops om verder te discussiëren over concrete vragen en stellingen.

Meer informatie
Heeft u interesse in dit project? Neem dan contact op met het COB.

Vakgebieden
Tunnels en veiligheid, Ordening en waarde, Kabels en leidingen

Thema's
Verbinden, Assetmanagement, Duurzaamheid

Deelnemers
Klik op het bedrijfslogo voor de deelnemende personen

Altran Netherlands B.V.

Altran Netherlands B.V.

Pim Willemsen, rol: Deelnemer bijeenkomst

Ambiënt Holding B.V.

Petra van der Werf, rol: Deelnemer bijeenkomst

Antea Group

Pedro Kooistra, rol: Deelnemer bijeenkomst

ARCADIS Nederland BV

Tom Versluijs, rol: Deelnemer bijeenkomst

Ballast Nedam Infra

Paul Warmerdam, rol: Deelnemer bijeenkomst

Besix Nederland bv

Thijs Lambert, rol: Deelnemer bijeenkomst

Brandweer Amsterdam-Amstelland

Ron Beij, rol: Deelnemer bijeenkomst

C-Cube international bv

C-Cube international bv

Guus Coolegem, rol: Spreker congres

COB

Caro Rietman, rol: Begeleider/Facilitator
Marije Nieuwenhuizen, rol: Rapporteur
Roel Scholten, rol: Opdrachtgever

Covalent

Siert Saes, rol: Deelnemer bijeenkomst

Croonwolter&dros

Dolf van der Meij, rol: Deelnemer bijeenkomst

Deltares

Gerard van der Kolff, rol: Deelnemer bijeenkomst
Mandy Korff, rol: Deelnemer bijeenkomst
Thomas Bles, rol: Deelnemer bijeenkomst

Eijkelkamp Soil & Water

Eijkelkamp Soil & Water

Ruben Pot, rol: Deelnemer bijeenkomst

ENGIE

Patrick Hoet, rol: Deelnemer bijeenkomst

Google

Google

Jasper Maters, rol: Spreker congres

Harry Bijl Communicatie

Harry Bijl, rol: Rapporteur

HCPS

HCPS

Joost van Dijk, rol: Deelnemer bijeenkomst

Heijmans Infra Techniek B.V.

Herman Pruisken, rol: Deelnemer bijeenkomst
Jordi Overeem, rol: Deelnemer bijeenkomst

InTraffic B.V.

InTraffic B.V.

Marco Bakker, rol: Deelnemer bijeenkomst
Menno Kamminga, rol: Deelnemer bijeenkomst

IXAS Consortium Ballast Nedam, Fluor, Heijmans en 3i Infrastructure

Dennis Meegdes, rol: Deelnemer bijeenkomst
Wijnand Mellegers, rol: Deelnemer bijeenkomst

NedMobiel

Alexander Zoetemelk, rol: Deelnemer bijeenkomst

Peter Juijn teksten

Peter Juijn, rol: Rapporteur

Proficium BV

Proficium BV

Bram ten Klei, rol: Deelnemer bijeenkomst

Rijkswaterstaat

Claudia de Andrade, rol: Spreker congres
Martin de Lange, rol: Deelnemer bijeenkomst
William van Rijswijk, rol: Deelnemer bijeenkomst

Rijkswaterstaat GPO Grote Projecten en Onderhoud

Mark Zwaan, rol: Deelnemer bijeenkomst

Royal HaskoningDHV

Joost Dorreman, rol: Deelnemer bijeenkomst
Jurgen Herbschleb, rol: Deelnemer bijeenkomst

SBRCURnet

Martin van der Vliet, rol: Deelnemer bijeenkomst

Siemens Nederland NV

Harald Hofstede, rol: Deelnemer bijeenkomst
Peter van Duijvenbode, rol: Deelnemer bijeenkomst

Simacan

Simacan

Eric Mulders, rol: Deelnemer bijeenkomst

Sogeti Nederland B.V.

Sogeti Nederland B.V.

Johan Beikes, rol: Deelnemer bijeenkomst

Soltegro

André Stehouwer, rol: Deelnemer bijeenkomst
Rob de Jong, rol: Deelnemer bijeenkomst

Strukton Civiel BV

Oscar Vos, rol: Deelnemer bijeenkomst

TBI Holdings B.V.

Ralf van den Boom, rol: Deelnemer bijeenkomst

Trimaya

Trimaya

Boy Soochit, rol: Deelnemer bijeenkomst

TU Delft Faculteit Civiele Techniek & Geowetenschappen

Wout Broere, rol: Deelnemer bijeenkomst

VB&T Vastgoedmanagement

VB&T Vastgoedmanagement

Jack Schooneveldt, rol: Deelnemer bijeenkomst

Vialis BV Houten

Johan van der Velde, rol: Deelnemer bijeenkomst

Volker InfraDesign

Martinus van de Ruitenbeek, rol: Deelnemer bijeenkomst

Witteveen + Bos Raadgevende Ingenieurs

Johan Kornet, rol: Deelnemer bijeenkomst

Platform Beheer & Onderhoud

Platform Beheer en onderhoud

Details
Status: Lopend
Type: Platform - koplopergroep - expertteam

Vraagarticulatie
In samenwerking met Rijkswaterstaat en het COB-platform Niet-rijkstunnels worden mensen aan elkaar verbonden die beroepsmatig te maken hebben met het beheer, onderhoud of renovatie van ondergrondse infrastructuur. Onder meer beheerders van te renoveren tunnels kunnen hier gemeenschappelijke opgaven bespreken.

Onderzoek
COB heeft een brede uitvraag gedaan aan haar netwerk. Via deze weg krijgt het netwerk de mogelijkheid zich aan te sluiten bij dit platform. Daarnaast heeft het COB een 40 tal geïnteresseerden benaderd om aan te sluiten bij dit platform. De eerste bijeenkomst is op 5 november 2015 in Amsterdam geweest.

Meer informatie
Heeft u interesse in dit project? Neem dan contact op met het COB.

Vakgebieden
Tunnels en veiligheid

Thema's
Assetmanagement

Deelnemers
Klik op het bedrijfslogo voor de deelnemende personen

ARCADIS Nederland BV

Gerben Quirijns, rol: Lid
Jos Bakker, rol: Lid

COB

Ellen van Eijk, rol: Begeleider/Facilitator
Merten Hinsenveld, rol: Lid
Roel Scholten, rol: Coordinator

Covalent

Ad Rabenort, rol: Lid
Siert Saes, rol: Lid

Deltares

Peter van den Berg, rol: Lid

DGMR Raadgevende Ingenieurs BV

Hans van Leeuwen, rol: Lid

ENGIE Nederland N.V.

Ton van Gageldonk, rol: Lid

Gemeente Amsterdam Verkeer en Openbare Ruimte

Jeroen Schrijver, rol: Lid
Tjitse van Dijk, rol: Lid
Wilco Renkema, rol: Lid

Gemeente Amsterdam, Metro en Tram

Erik Bijlsma, rol: Lid

Gemeente Den Haag Dienst Stadsbeheer

Gerard Slootjes, rol: Lid

Gemeente Rotterdam Stadsbeheer

Anton Ruiter, rol: Lid
Nabila Abdellaoui, rol: Lid

Heijmans Infra Techniek B.V.

Herman Pruisken, rol: Lid

ICT Business Development Manager

ICT Business Development Manager

Frans Lambregts, rol: Lid

MaxGrip Head Office

MaxGrip Head Office

Wilco Hekkert, rol: Lid

Mobilis TBI infra Vestiging West

Robbert de Groot, rol: Lid

Movares

Jacco Kroese, rol: Lid
Jan Jonker, rol: Lid
John van Dijk, rol: Lid
Maarten van Riel, rol: Lid
Pieter Zijlmans, rol: Lid

Nebest B.V.

Jan Kloosterman, rol: Lid
Joost van Leest, rol: Lid
Leo Leeuw, rol: Lid

Omgevingsdienst Noordzeekanaal- gebied

Omgevingsdienst Noordzeekanaal- gebied

Maarten Bevaart, rol: Lid
Pascal Hoogewoonink, rol: Lid

Provincie Noord-Holland

Albert Kandelaar, rol: Lid

Rijkswaterstaat

William van Rijswijk, rol: Lid

Rijkswaterstaat Dienst Oost-Nederland Hoofdkantoor

Christiaan Stoffer, rol: Lid

Rijkswaterstaat Dienst Limburg

Willy van Laanen, rol: Lid

Rijkswaterstaat GPO Grote Projecten en Onderhoud

Giel Klanker, rol: Lid
Harry Dekker, rol: Lid
Jaap Heijboer, rol: Lid
Jan van der Sluis, rol: Lid
Mark Zwaan, rol: Lid
Ronald Mante, rol: Lid

Rijkswaterstaat PPO

Hans Bruinsma, rol: Lid

Rijkswaterstaat Realistatie Infrastructuur (WRI)

Teun Gosselink, rol: Lid

Rijkswaterstaat West-Nederland Noord

Bert Schouws, rol: Lid
Ron van den Ende, rol: Lid

Rijkswaterstaat West-Nederland Zuid

Henk van der Linden, rol: Lid
Rob van der Hart, rol: Lid
Willy Dekker, rol: Lid

Royal HaskoningDHV

Abel de Vries, rol: Lid
Geert Fuchs, rol: Lid
Pim Lodestijn, rol: Lid

SBRCURnet

Fred Jonker, rol: Lid

Siemens Nederland NV

Harald Hofstede, rol: Lid
Waldeck Podgorski, rol: Lid

Strukton Civiel BV

Carlos Bosma, rol: Lid
Oscar Vos, rol: Lid

Sweco Nederland B.V.

Erik Schermer, rol: Lid
Mello Lindner, rol: Lid

Van der Worp Infra Consult B.V.

Jacco van der Worp, rol: Lid

Vialis BV Houten

Marco Anker, rol: Lid
Michiel Berkheij, rol: Lid

Volker Rail Nederland BV

Marco Stouten, rol: Lid

Wegschap Tunnel Dordtse Kil

Arie Bras, rol: Lid

Westerscheldetunnel N.V. Tolplein

Jan Verbrugge, rol: Lid

Zelfstandig ondernemers

Stoffel de Ronde, rol: Lid

Groeiboek Renoveren kun je leren

Groeiboek Energiereductie

Platform Kabels en leidingen

Platform Kabels en leidingen

Details
Status: Lopend
Type: Platform - koplopergroep - expertteam

Vraagarticulatie
Binnen het platform Kabels en leidingen komen participanten van het COB bij elkaar om actuele onderwerpen en (toekomstige) vraagstukken te bespreken. De deelnemers zoeken naar gezamenlijke opgaven en initiëren projecten. Ook worden projecten er geëvalueerd.

Onderzoek
Dit platform richt zich op het bevorderen van samenwerking tussen partijen uit verschillende sectoren: energie en nuts-voorzieningingen, ruimtelijke ordening, vastgoed en overheid.

resultaat
Het platform komt gemiddeld vier keer per jaar bij elkaar en bestaat uit een grote groep enthousiaste en vaste deelnemers. Veel diverse onderwerpen komen tijhdens de bijeenkomsten aan bod, waarvan er sinds de oprichting in 2003 al vele zijn opgepakt.

Meer informatie
Heeft u interesse in dit project? Neem dan contact op met het COB.

Vakgebieden
Kabels en leidingen

Thema's
Verbinden, Assetmanagement, Duurzaamheid, Waardering

Deelnemers
Klik op het bedrijfslogo voor de deelnemende personen

Alliander

Ben Lambregts, rol: Lid

Antea Group

Mark Deuring, rol: Lid
Pedro Kooistra, rol: Lid

Bouwend Nederland

Edgar van Niekerk, rol: Lid

COB

Richard van Ravesteijn, rol: Projectleider

Deltares

Henk Kruse, rol: Lid

DNV GL

Willem Boone, rol: Lid

Dunea NV Duin & Water

Peter van Barneveld, rol: Lid
Rogier Schipdam, rol: Lid

Enexis B.V.

Jos Lemmens, rol: Lid

Gemeente Alphen aan den Rijn

Ed Wesenaar, rol: Lid
Martin van Vianen, rol: Lid
Taco Noordenbos, rol: Lid

Gemeente Amsterdam Ingenieursbureau

Michiel Wentholt, rol: Lid
Paul Elzenaar, rol: Lid

Gemeente Den Haag Dienst Stadsbeheer

Hans Meijer, rol: Lid

Gemeente Rotterdam Stadsontwikkeling

Henk van der Maas, rol: Lid
Hugo Witteveen, rol: Lid
Micha van Engelen, rol: Lid

Gemeente Utrecht Dienst Stadsontwikkeling

Sieb van der Weide, rol: Lid

GPKL Gemeentelijk Platform K&L

Enrico van den Bogaard, rol: Lid

Havenbedrijf Rotterdam N.V.

Sjaak Verburg, rol: Lid

Heijmans Infra Techniek B.V.

Paul de Koning, rol: Lid

Heijmans NV

René Frinks, rol: Lid

HOBAS Benelux B.V.

George van Halteren, rol: Lid

Hompe & Taselaar

Frans Taselaar, rol: Lid

Ingrid Bavelaar Management ondersteuning

Ingrid Bavelaar Management ondersteuning

Ingrid Bavelaar, rol: Secretaris

Kragten B.V.

Carel Peeters, rol: Lid
Hub Diederen, rol: Lid
Thijs Pepels, rol: Lid

LievenseCSO Infra B.V.

Gert Jan ter Haar, rol: Lid
Lody van Asselt, rol: Lid

MH Poly

Dennis Hut, rol: Lid

MH Poly Consultants & Engineers bv

Marco Buijsen, rol: Lid

Movares

Mark Koningen, rol: Lid

MWH Global B.V.

Peter van Mullekom, rol: Lid

Netbeheer Nederland

Henk van Bruchem, rol: Lid

ProRail

David Elbers, rol: Lid
John Sandbrink, rol: Lid
Mahesh Ghoerbien, rol: Lid
Ted Slump, rol: Lid

Rijkswaterstaat

Rick van Vliet, rol: Lid

Saxion Hogeschool

Geert Roovers, rol: Lid

Siers Infraconsult B.V

Harry Moek, rol: Lid

Sweco Nederland B.V.

John Driessen, rol: Lid

Tauw bv

Frank van Gennip, rol: Lid

Tebodin Netherlands B.V.

Jeroen Baars, rol: Lid

TU Delft Faculteit Civiele Techniek & Geowetenschappen

Wout Broere, rol: Lid

Visser & Smit Hanab B.V.

Dennis in 't Groen, rol: Lid

VolkerWessels Telecom Infra

Theo Ellenbroek, rol: Lid

Hoogspanning ondergronds

Hoogspanning ondergronds

Details
Status: Afrondende fase
Type: Onderzoek - commissie - werkgroep

Vraagarticulatie
Dit project richt zich op het benoemen van aspecten die een rol spelen bij het maken van de afweging om hoogspanning ondergronds te brengen. Er worden hierbij kennisleemten vastgesteld die tot vervolgonderzoeken kunnen leiden.

Onderzoek
In het eerste kwar5taal van 2017 wordt de eindrapportage verwacht van de werkgroep

Meer informatie
Heeft u interesse in dit project? Neem dan contact op met het COB.

Vakgebieden
Kabels en leidingen

Thema's
Duurzaamheid

Deelnemers
Klik op het bedrijfslogo voor de deelnemende personen

COB

Richard van Ravesteijn, rol: Projectleider

DNV GL

Willem Boone, rol: Lid

Havenbedrijf Rotterdam N.V.

Sjaak Verburg, rol: Lid

Rijkswaterstaat GPO Grote Projecten en Onderhoud

John Weebers, rol: Lid

TenneT Holding B.V.

Henk Sanders, rol: Lid
Patrick van de Rijt, rol: Lid
Peter Sibbald, rol: Lid

Inventarisatie saneringsopgave

Inventarisatie saneringsopgave

Details
Status: Initiatief
Type: Onderzoek - commissie - werkgroep

Vraagarticulatie
Ondanks de hoge leeftijd van veel kabels en leidingen vindt er nog geen grootschalige operatie plaats om deze infrastructuur te vervangen. Is veroudering niet aan de orde? Een van de projectdoelen is het verband tussen leeftijd en verwachte ontwikkeling van een kabel of leiding verhelderen om zo zicht te krijgen op de saneringsopgave

Meer informatie
Heeft u interesse in dit project? Neem dan contact op met het COB.

Vakgebieden
Kabels en leidingen

Thema's
Assetmanagement

Kabels en leidingen reconstructie N213

Kabels en leidingen reconstructie N213

Details
Status: Lopend
Type: Pilot - praktijkonderzoek - evaluatie

Vraagarticulatie
Het COB en de provincie Zuid-Holland onderzoeken hoe bij verbreding of reconstructie van provinciale wegen op vernieuwende wijze omgegaan kan worden met ondergrondse netwerken. De reconstructie van de N213 wordt hiervoor aangegrepen als pilotproject. Hoe kan de markt uitgedaagd worden om kabels en leidingen innovatief te verwerken?

Onderzoek
Tijdens twee workshops hebben de nutsbedrijven constructief samengewerkt aan een concrete en innovatieve oplossing. Momenteel wordt deze aanpak uitgewerkt zodat deze kan worden toegepast in het lopende project.

Meer informatie
Heeft u interesse in dit project? Neem dan contact op met het COB.

Vakgebieden
Kabels en leidingen

Thema's
Duurzaamheid

Deelnemers
Klik op het bedrijfslogo voor de deelnemende personen

APPM Management Consultants B.V.

Emiel Stal, rol: Lid
Jean de Nijs, rol: Lid
Marcel Touset, rol: Begeleider/Facilitator

COB

Edith Boonsma, rol: Lid
Karin de Haas, rol: Coordinator
Richard van Ravesteijn, rol: Coordinator

Hompe & Taselaar

Frans Taselaar, rol: Adviseur

ProCap Adviseurs en Projectmanagers

ProCap Adviseurs en Projectmanagers

Steven ten Hove, rol: Lid

Provincie Zuid-Holland

Bjorn Olsthoorn, rol: Lid
Patricia Rozenblad, rol: Opdrachtgever
Tanja Haring, rol: Financier

Slimme aanpak K&L grote projecten

K&L in grote projecten

Details
Status: Opstartfase
Type: Onderzoek - commissie - werkgroep

Vraagarticulatie
Bij veel grote bouw- en infraprojecten vormen de ondergrondse kabels en leidingen een grote uitdaging. Gaat alles aan de kant of wordt het een geïntegreerde oplossing? En hoe organiseer je dit? In een subsessie op het COB-congres 2016 presenteren drie grote projecten hun ervaringen: de ontsluiting van het Leiden Bio Science Park, de Rotterdamsebaan en de Gaasperdammerweg (A9, onderdeel SAA). Ze laten zien hoe zij het kabels-en-leidingenvraagstuk binnen hun project hebben georganiseerd: wie was er 'leading' en waarom, en wat was daarvoor nodig?

Onderzoek
Na het congres wil het COB verder met het onderwerp. Wat is nodig om van een worsteling naar een slimme aanpak te gaan? Zijn dat andere contracten of andere afwegingen? Hoe ga je om met verschillende verleggingsregelingen? Zijn kabels en leidingen lastig of een kans?

resultaat
Het resultaat kan zijn een vergelijking van diverse aanpakken en dus oplossingen voor diverse situaties. Afhankelijke van de startbijenekomst in januari 2017 wordt de richting bepaald.

Meer informatie
Heeft u interesse in dit project? Neem dan contact op met het COB.

Vakgebieden
Kabels en leidingen

Thema's
Verbinden, Assetmanagement, Waardering

Deelnemers
Klik op het bedrijfslogo voor de deelnemende personen

Alliander

Hein van de Wijgert, rol: Deelnemer bijeenkomst
Martijn van der Eerden, rol: Deelnemer bijeenkomst

Antea Group

Pedro Kooistra, rol: Projectleider

Aveco de Bondt

Roel Bleumink, rol: Deelnemer bijeenkomst

Bouwend Nederland

Edgar van Niekerk, rol: Deelnemer bijeenkomst

COB

Edith Boonsma, rol: Begeleider/Facilitator
Richard van Ravesteijn, rol: Coordinator

Debuco Advies B.V.

Debuco Advies B.V.

Alexander Regeer, rol: Deelnemer bijeenkomst

Enexis B.V.

Jos Lemmens, rol: Deelnemer bijeenkomst

Gemeente Amsterdam Ingenieursbureau

Michiel Wentholt, rol: Deelnemer bijeenkomst
Paul Elzenaar, rol: Deelnemer bijeenkomst

Gemeente Den Haag Dienst Stadsbeheer

Hans Meijer, rol: Deelnemer bijeenkomst

Gemeente Rotterdam Stadsbeheer

Henk van der Maas, rol: Deelnemer bijeenkomst

Havenbedrijf Rotterdam N.V.

Age Buitenrust Hettema, rol: Deelnemer bijeenkomst
Bastiaan Winde, rol: Deelnemer bijeenkomst
Kevin Slee, rol: Deelnemer bijeenkomst

Hompe & Taselaar

Frans Taselaar, rol: Lid Projectteam

Movares

Mark Koningen, rol: Deelnemer bijeenkomst
Monique Wolfraad-Holland, rol: Deelnemer bijeenkomst
Wessel Arnold, rol: Deelnemer bijeenkomst

N.V. Nederlandse Gasunie

Gerrit Renkema, rol: Deelnemer bijeenkomst

ProRail

Arjan van Boheemen, rol: Deelnemer bijeenkomst

Rijkswaterstaat West-Nederland Noord

Ben Viveen, rol: Deelnemer bijeenkomst
Jasper Snippe, rol: Lid Projectteam

Tauw bv

Frank van Gennip, rol: Deelnemer bijeenkomst

Tebodin Netherlands B.V.

Jeroen Baars, rol: Deelnemer bijeenkomst
Stanley Hunte, rol: Deelnemer bijeenkomst

Vitens N.V.

Jan Pot, rol: Deelnemer bijeenkomst

Vrije Universteit Amsterdam Cultuur, Organisatie en Management

Vrije Universteit Amsterdam Cultuur, Organisatie en Management

Matthijs Breeuwsma, rol: Lid Projectteam

Platform Niet-rijkstunnels

Platform Niet-rijkstunnels

Details
Status: Lopend
Type: Platform - koplopergroep - expertteam

Vraagarticulatie
Tunnels buiten het rijkswegennet vormen een bijzondere categorie tunnels. Inpassing is vaak extra complex, en regels en richtlijnen voor de veiligheid van rijkswegtunnels zijn niet per definitie toepasbaar. Sinds 2014 faciliteert het COB daarom het platform Niet-rijkstunnels. Hierbij worden tunneleigenaren bij elkaar gebracht om specifieke kennis en ervaring te delen.

Meer informatie
Heeft u interesse in dit project? Neem dan contact op met het COB.

Vakgebieden
Tunnels en veiligheid

Thema's
Verbinden, Assetmanagement

Deelnemers
Klik op het bedrijfslogo voor de deelnemende personen

Arthe Civil & Structure B.V.

William Munsterman, rol: Secretaris

COB

Caro Rietman, rol: Contactpersoon

Gemeente Amstelveen

Otto van der Laan, rol: Lid

Gemeente Amsterdam Verkeer en Openbare Ruimte

Chris van Pel, rol: Lid
Frans Cornelis, rol: Lid
Jeroen Schrijver, rol: Agendacommissielid
Michiel Waitz, rol: Product geïnterviewd
Rein de Haas, rol: Lid
Ruud Willersen, rol: Lid
Wilco Renkema, rol: Lid

Gemeente Den Haag Dienst Stadsbeheer

André Roolfs, rol: Lid
David Bradshaw, rol: Lid
Gerard Slootjes, rol: Lid
Paul van Laviere, rol: Lid
Ricardo Janssen, rol: Lid

Gemeente Leiden

Henriëtte Noordhof, rol: Lid
Jan Tolido, rol: Lid
Jeroen Traudes, rol: Lid
Reinier Loomans, rol: Lid
Rene Bakker, rol: Lid
Wout Schutte, rol: Lid
Wouter Wuite, rol: Lid

Gemeente Maastricht

Jos Kooijman, rol: Lid

Gemeente Rotterdam Stadsbeheer

Anton Ruiter, rol: Lid
Edim Hadziavdic, rol: Lid
Nabila Abdellaoui, rol: Lid

Gemeente Utrecht Dienst Stadsontwikkeling

Ebe Wiering, rol: Lid
Sieb van der Weide, rol: Lid

Provincie Noord-Holland

Albert Kandelaar, rol: Agendacommissielid
René van Treeck, rol: Lid
Rita Puggioni, rol: Lid

Provincie Zeeland Provinciehuis

Jeroen Steenbakker, rol: Lid

Provincie Zuid-Holland

Bas van Herpen van Leenen, rol: Agendacommissielid

Schiphol Nederland B.V.

Jeffrey Rundberg, rol: Lid
Kees Uijl, rol: Lid
Marco Gerrese, rol: Lid
Peter Flierman, rol: Lid

Veiligheidsregio Haaglanden

Peter Vrij, rol: Lid

Veiligheidsregio Utrecht

Freek ten Haken, rol: Lid
Roeland Bouwman, rol: Lid

Wegschap Tunnel Dordtse Kil

Arie Bras, rol: Lid

Zelfstandig ondernemers

Evert Worm, rol: Voorzitter

Platform Ordening en ondergrond

Platform Ordening en ondergrond

Details
Status: Lopend
Type: Platform - koplopergroep - expertteam

Vraagarticulatie
Dit platform is de plek waar markt, overheid en kennisinstituten samenkomen rondom aansprekende ordeningsthema's. Speerpunten van het platform zijn: verbinden van partijen, integrale aanpak, bevorderen van samenwerking tussen partijen die met elkaar in de ondergrond werkzaam zijn. Een nieuw onderwerp voor dit platform is waardering. Dat gaat zowel over beleving als de economische waarde van de ondergrond.

Onderzoek
Drie keer per jaar komt dit platform bijeen om onderwerpen op de kaart te zetten, onderzoeken te starten en kennis te delen. Ook zijn er praktijkbezoeken. Zo is er in 2014 een excursie geweest om te kijken hoe in aanbestedingen wordt omgegaan met bijvoorbeeld de risico’s van ondergronds bouwen.

resultaat
Een levendig platform met actieve leden die hun ervaringen delen, onderwerpen op de kaart zetten, praktijkprojecten bezoeken, lezingen en workshops geven en volgen.

Meer informatie
Heeft u interesse in dit project? Neem dan contact op met het COB.

Vakgebieden
Ordening en waarde

Thema's
Waardering

Deelnemers
Klik op het bedrijfslogo voor de deelnemende personen

Antea Group

Gijsbert Schuur, rol: Lid
Léon Verhoeven, rol: Lid

ARCADIS Nederland BV

Edwin van der Knoop, rol: Lid
Eef Bouman, rol: Lid
Harmen Bunk, rol: Lid

COB

Edith Boonsma, rol: Coordinator
Henk Werksma, rol: Projectleider

Deltares

Derk van Ree, rol: Lid

DGMR Raadgevende Ingenieurs BV

Hans van Leeuwen, rol: Lid

Enexis B.V.

Jos Lemmens, rol: Lid

Gemeente Alphen aan den Rijn

Ab van der Schans, rol: Lid

Gemeente Amsterdam Ingenieursbureau

Leendert Flier, rol: Lid

Gemeente Den Haag Dienst Stedelijke Ontwikkeling

John Nieuwmans, rol: Lid
Nico van den Heuvel, rol: Lid

Gemeente Rotterdam Stadsontwikkeling

John de Ruiter, rol: Lid
Petra van der Lugt, rol: Lid

Gemeente Utrecht Dienst Stadsontwikkeling

Albert Jan de Vries, rol: Lid
Marianne Langenhoff, rol: Lid

H2Ruimte B.V.

Henk Puylaert, rol: Lid

Ministerie van I&M Programmadirectie Ruimte voor de

Ministerie van I&M Programmadirectie Ruimte voor de

Henk van den Berg, rol: Lid

Movares

Maarten van Riel, rol: Lid

MWH Global B.V.

Peter van Mullekom, rol: Lid

ProRail

Paul Siderius, rol: Lid

Provincie Noord-Holland

Eric Khodabux, rol: Lid
Jeanôt van Belkom, rol: Lid

Rijkswaterstaat Water, Verkeer en Leefomgeving

Edwin van der Wel, rol: Lid

Saxion Hogeschool

Geert Roovers, rol: Lid

Stedin

John Hodemaekers, rol: Lid

Triple Bridge B.V.

Lidwien Besselink, rol: Lid

Witteveen+Bos Raadgevende Ingenieurs

Jasper Lackin, rol: Lid

Carrousel Ondergrond en Ordening

Carrousel Ondergrond en Ordening

Details
Status: Lopend
Type: Platform - koplopergroep - expertteam

Vraagarticulatie
Het COB organiseert onder de naam Carrousel Ondergrond en Ordening een community of practice voor integrale vraagstukken rond de ruimtelijke ordening en ontwikkeling van de ondergrond. De bijeenkomsten zijn specifiek gericht op gemeenten en provincies.

Onderzoek
Regelmatig worden inspirerende en verdiepende sessies voor de leden georganiseerd met sprekers uit het veld van ruimtelijk ordening en ondergronds bouwen. Er is daarnaast een jaarlijks Flexival waar ook niet-leden van harte welkom zijn.

resultaat
De carrouselsessies zijn gericht op het verkennen, uitdiepen en verbreden van onderwerpen op het raakvlak van ondergronds ruimtegebruik en ruimtelijke ordening. De deelnemers ervaren deze bijeenkomsten als persoonlijke ontwikkeling..

Meer informatie
Heeft u interesse in dit project? Neem dan contact op met het COB.

Vakgebieden
Ordening en waarde

Thema's
Verbinden, Waardering

Deelnemers
Klik op het bedrijfslogo voor de deelnemende personen

COB

Edith Boonsma, rol: Lid

Gemeente 's-Hertogenbosch

Harke Tuinhof, rol: Lid
Ine Flinkers, rol: Lid

Gemeente Den Haag Dienst Stadsbeheer

John Nieuwmans, rol: Lid

Gemeente Dordrecht

Rob Mank, rol: Lid

Gemeente Haarlem Stedelijke Ontwikkeling

Marc van Someren, rol: Lid
Rolf Tjerkstra, rol: Lid

Gemeente Katwijk

Jeroen Brouwer, rol: Lid

Gemeente Nijmegen Gemeentehuis

Henk Jan Nijland, rol: Lid

Gemeente Rotterdam Stadsontwikkeling

John de Ruiter, rol: Lid
Joost Martens, rol: Lid

H2Ruimte B.V.

Henk Werksma, rol: Begeleider/Facilitator

Interprovinciaal Vakberaad Bodem

Interprovinciaal Vakberaad Bodem

Astrid Slegers, rol: Lid

Omgevingsdienst Midden-Holland

Omgevingsdienst Midden-Holland

Bernd van den Berg, rol: Lid

Provincie Drenthe

Alex Scheper, rol: Lid

Provincie Zeeland Directie Ruimte, Milieu en Water

Walter Jonkers, rol: Lid

Provincie Zuid-Holland

Clemens Kester, rol: Lid
Werncke Husslage, rol: Lid

Rijkswaterstaat Leefomgeving Bodem+

Jan Frank Mars, rol: Lid

Platform Veiligheid

Platform Veiligheid

Details
Status: Lopend
Type: Platform - koplopergroep - expertteam

Vraagarticulatie
Het platform Veiligheid is september 2012 opgericht en komt drie tot vier keer per jaar bij elkaar. De deelnemers bespreken actuele onderwerpen, zoeken naar gezamenlijke opgaven en worden actief betrokken bij de discussies. Hieruit kunnen nieuwe projecten voortkomen, maar dat hoeft niet. Vaak is het delen en uitwisselen van kennis en ervaringen al zeer waardevol.

Onderzoek
De bijeenkomsten worden goed bezocht op steeds wisselende locaties en men is enthousiast over de levendige bijeenkomsten waar inhoudelijke onderwerpen op de agenda staan. Vaak zijn deze bijeenkomsten gekoppeld aan een bezoek van een tunnelproject.

Meer informatie
Heeft u interesse in dit project? Neem dan contact op met het COB.

Vakgebieden
Tunnels en veiligheid

Thema's
Verbinden, Assetmanagement

Deelnemers
Klik op het bedrijfslogo voor de deelnemende personen

Antea Group

Henk-Jan Schuurman, rol: Lid
Jan Houwers, rol: Lid

ARCADIS Nederland BV

Charlotte Boschloo, rol: Lid
Evert Sonke, rol: Deelnemer
Jasper Nieuwenhuizen, rol: Lid
Johan van der Gaag, rol: Deelnemer
Koen Gideonse, rol: Deelnemer
Roeland Brouwer, rol: Deelnemer
Rolf van Rijn, rol: Lid
Stefan Lezwijn, rol: Lid

BAM Infra

Michel Langhout, rol: Lid
Rob Kisjes, rol: Lid

Brandweer Amsterdam-Amstelland

Ron Beij, rol: Lid

COB

Roel Scholten, rol: Coordinator
Simone Abel, rol: Secretaris

Covalent

Frank de Vries, rol: Deelnemer
Freddie Wolff, rol: Deelnemer
Machiel Mastenbroek, rol: Deelnemer
Ronald Gram, rol: Lid
Siert Saes, rol: Deelnemer

Croonwolter&dros

Edwin Luijt, rol: Lid
Melle Holthuis, rol: Lid
Remmy Uffen, rol: Deelnemer
Ronald de Weerd, rol: Deelnemer

Deerns Nederland B.V.

Dave Hensen, rol: Deelnemer

ENGIE Nederland N.V.

Ben Tuijp, rol: Deelnemer
Co Koren, rol: Lid
Jim Halsey, rol: Deelnemer
Margrita Noordmans, rol: Deelnemer

Feresor bv

Ed van de Griend, rol: Lid

Gemeente Amsterdam Ingenieursbureau

Ed Bik, rol: Lid
Rein de Haas, rol: Lid

Gemeente Amsterdam, Metro en Tram

Hans Bronsveld, rol: Deelnemer

Gemeente Den Haag p/a projectorganisatie

Paul van Laviere, rol: Lid

Gemeente Rotterdam Stadsontwikkeling

Diederik van Zanten, rol: Lid

Gemeente Rotterdam Ingenieursbureau

Jaap Nederlof, rol: Lid

Imagine Solutions BV

Wim Baars, rol: Deelnemer

Kimpro BV

Jasper Kimstra, rol: Lid

Ministerie van IenM

Michiel Dubbeldeman, rol: Deelnemer

Movares

Gea Kolk, rol: Lid
Gerard van der Geer, rol: Deelnemer
Jacco Kroese, rol: Lid
Jan Faber, rol: Deelnemer
Jan Jonker, rol: Lid
Nils Lundgren, rol: Lid
Rudolf van Aken, rol: Deelnemer

Regionale Brandweer Zuid-Limburg

Regionale Brandweer Zuid-Limburg

Hans Godding, rol: Deelnemer

Rijkswaterstaat

Gerda Keereweer-de Jong, rol: Lid
Jaap van Wissen, rol: Lid
Martin de Lange, rol: Lid
William van Rijswijk, rol: Lid

Rijkswaterstaat GPO Grote Projecten en Onderhoud

Johan Bosch, rol: Lid
Rob Souw, rol: Lid
Ronald Mante, rol: Lid

Royal HaskoningDHV

Arnold Roozenbeek, rol: Lid
Gerben Tornij, rol: Lid
Rob Houben, rol: Lid
Thijs Ruland, rol: Lid

Siemens Nederland NV

Peter van Duijvenbode, rol: Deelnemer
Renard Kox, rol: Lid
Stef de Jong, rol: Deelnemer
Waldeck Podgorski, rol: Lid

Soltegro

André Stehouwer, rol: Lid
Bas van Duijnhoven, rol: Deelnemer
Leen van Gelder, rol: Lid
Robin Rijkers, rol: Lid

Vialis BV Houten

Diego Meester, rol: Deelnemer
Erik Vinke, rol: Lid
Gert-Jan Braas, rol: Lid
Jochem Kanbier, rol: Deelnemer
Laurens Huisman, rol: Deelnemer
Leo Speksnijder, rol: Lid
Marco de Jong, rol: Deelnemer
Michiel Berkheij, rol: Lid

Westerscheldetunnel N.V. Tolplein

Christian Braat, rol: Deelnemer
Jan Verbrugge, rol: Lid
Patrick Dankaart, rol: Lid

Witteveen + Bos Raadgevende Ingenieurs

Aryan Snel, rol: Lid

Zelfstandig ondernemers

Evert Worm, rol: Lid

Programmaraad COB

Programmaraad COB

Details
Status: Lopend
Type:

Vraagarticulatie
Om de verbinding tussen het COB-bureau en de participanten te versterken, heeft het COB een programmaraad ingesteld. De leden zijn gepresenteerd tijdens het Diner van de Ondergrond op 26 maart jl. De programmaraad zal gaan fungeren als klankbord en adviseur.

Onderzoek
In 2015 heeft de programmaraad advies gegeven over het COB-programma 2015-2020. In februari en maart jl. is hun feedback verzameld, zodat deze verwerkt kon worden in het definitieve programma

resultaat
Eind april is het COB programma 2015-2020 is gereed.

Meer informatie
Heeft u interesse in dit project? Neem dan contact op met het COB.

Vakgebieden
Speciale projecten

Thema's
Verbinden, Assetmanagement, Duurzaamheid, Waardering

Deelnemers
Klik op het bedrijfslogo voor de deelnemende personen

Antea Group

Léon Verhoeven, rol: Lid

ARCADIS Nederland BV

Evert Sonke, rol: Lid

Arthe Civil & Structure B.V.

Bahram Safari, rol: Lid

BAM Infra

Martijn Smitt, rol: Lid
Ton Buijink, rol: Lid

Besix Nederland bv

Jeroen Philtjens, rol: Lid

Bouwend Nederland

Mathieu van Rooij, rol: Lid

Brandweer Amsterdam-Amstelland

Ron Beij, rol: Lid

COB

Karin de Haas, rol: Coordinator

Covalent

Ad Rabenort, rol: Lid

Deerns Nederland B.V.

Sven Louwers, rol: Lid

Deltares

Peter van den Berg, rol: Lid

DGMR Raadgevende Ingenieurs BV

Hans van Leeuwen, rol: Lid

DIMCO bv

Jan Verschueren, rol: Lid

ENGIE Nederland N.V.

Wouter Persoon, rol: Lid

Gemeente Amsterdam Ingenieursbureau

Tjeerd Roozendaal, rol: Lid

Gemeente Den Haag Dienst Stedelijke Ontwikkeling

Jack Amesz, rol: Lid
Paul Janssen, rol: Lid

Gemeente Utrecht Dienst Stadsontwikkeling

Sieb van der Weide, rol: Lid

Havenbedrijf Rotterdam N.V.

Sjaak Verburg, rol: Lid

Max Bögl Nederland B.V.

Hans de Koning, rol: Lid

MH Poly Consultants & Engineers bv

Bard Louis, rol: Lid

Mobilis TBI infra Vestiging West

Jan de Jong, rol: Lid

Movares

Jacco Buisman, rol: Lid

Rijkswaterstaat GPO Grote Projecten en Onderhoud

Mares van den Hark, rol: Lid

Siemens Nederland NV

Léon Soulier, rol: Lid

Sogeti Nederland B.V.

Sogeti Nederland B.V.

Reinout van Elst, rol: Lid

Soltegro

Hans de Man, rol: Lid

SPIE Nederland BV

Jan Arends, rol: Lid

Strypes Nederland

Mark van Lanen, rol: Lid

Trelleborg Ridderkerk BV

André de Graaf, rol: Lid

Van der Worp Infra Consult B.V.

Jacco van der Worp, rol: Lid

Van Hattum en Blankevoort

Jil Ligterink, rol: Lid

Slimme regie op de ondergrond

Slimme regie op de ondergrond

Details
Status: Gereed
Type: Onderzoek - commissie - werkgroep

Vraagarticulatie
We realiseren ons nog vaak onvoldoende dat elke ontwikkeling bovengronds zijn weerslag kent in de ondergrond. Hoe we het beste regie moeten voeren is samen met de platformleden van ordening en ondergrond uitgekristalliseerd.

Onderzoek
Een werkgroep vanuit het platform Ordening en Ondergrond heeft eigen ervaringen, successen en mislukkingen benoemd en projecten bezocht en op basis hiervan aanbevelingen en randvoorwaarden geformuleerd voor het voeren van slimme regie.

resultaat
De handreiking Slimme regie op de ondergrond is gratis te downloaden vanaf de kennisbank. Het COB werkt aan projecten waarin het gedachtengoed wordt toegepast in de praktijk. Zo is tijdens een praktijkbezoek aan de A2 maastricht de handreiking toegepast en verrijkt.

Meer informatie
Heeft u interesse in dit project? Neem dan contact op met het COB.

Vakgebieden
Ordening en waarde

Thema's
Waardering

Deelnemers
Klik op het bedrijfslogo voor de deelnemende personen

Antea Group

Léon Verhoeven, rol: Lid

APPM Management Consultants B.V.

Jantien van den Berg, rol: Coordinator

ARCADIS Nederland BV

Bert van Eekelen, rol: Lid

Enexis B.V.

Theo Penders, rol: Lid

Gemeente Amsterdam Ingenieursbureau

Martijn Simons, rol: Lid

Gemeente Den Haag Dienst Stadsbeheer

John Nieuwmans, rol: Lid

Gemeente Rotterdam Stadsontwikkeling

John de Ruiter, rol: Lid

Gemeente Rotterdam Ingenieursbureau

Petra van der Lugt, rol: Lid

Gemeente Utrecht Dienst Stadsontwikkeling

Albert Jan de Vries, rol: Lid

Movares

Mark Koningen, rol: Lid

Omgevingsdienst Veluwe IJssel

Ron Nap, rol: Lid

Rijkswaterstaat Leefomgeving Bodem+

Gerd de Kruif, rol: Lid

Platform Veiligheid

Platform Veiligheid

Details
Status: Lopend
Type: Platform - koplopergroep - expertteam

Vraagarticulatie
Het platform Veiligheid is september 2012 opgericht en komt drie tot vier keer per jaar bij elkaar. De deelnemers bespreken actuele onderwerpen, zoeken naar gezamenlijke opgaven en worden actief betrokken bij de discussies. Hieruit kunnen nieuwe projecten voortkomen, maar dat hoeft niet. Vaak is het delen en uitwisselen van kennis en ervaringen al zeer waardevol.

Onderzoek
De bijeenkomsten worden goed bezocht op steeds wisselende locaties en men is enthousiast over de levendige bijeenkomsten waar inhoudelijke onderwerpen op de agenda staan. Vaak zijn deze bijeenkomsten gekoppeld aan een bezoek van een tunnelproject.

Meer informatie
Heeft u interesse in dit project? Neem dan contact op met het COB.

Vakgebieden
Tunnels en veiligheid

Thema's
Verbinden, Assetmanagement

Deelnemers
Klik op het bedrijfslogo voor de deelnemende personen

Antea Group

Henk-Jan Schuurman, rol: Lid
Jan Houwers, rol: Lid

ARCADIS Nederland BV

Charlotte Boschloo, rol: Lid
Evert Sonke, rol: Deelnemer
Jasper Nieuwenhuizen, rol: Lid
Johan van der Gaag, rol: Deelnemer
Koen Gideonse, rol: Deelnemer
Roeland Brouwer, rol: Deelnemer
Rolf van Rijn, rol: Lid
Stefan Lezwijn, rol: Lid

BAM Infra

Michel Langhout, rol: Lid
Rob Kisjes, rol: Lid

Brandweer Amsterdam-Amstelland

Ron Beij, rol: Lid

COB

Roel Scholten, rol: Coordinator
Simone Abel, rol: Secretaris

Covalent

Frank de Vries, rol: Deelnemer
Freddie Wolff, rol: Deelnemer
Machiel Mastenbroek, rol: Deelnemer
Ronald Gram, rol: Lid
Siert Saes, rol: Deelnemer

Croonwolter&dros

Edwin Luijt, rol: Lid
Melle Holthuis, rol: Lid
Remmy Uffen, rol: Deelnemer
Ronald de Weerd, rol: Deelnemer

Deerns Nederland B.V.

Dave Hensen, rol: Deelnemer

ENGIE Nederland N.V.

Ben Tuijp, rol: Deelnemer
Co Koren, rol: Lid
Jim Halsey, rol: Deelnemer
Margrita Noordmans, rol: Deelnemer

Feresor bv

Ed van de Griend, rol: Lid

Gemeente Amsterdam Ingenieursbureau

Ed Bik, rol: Lid
Rein de Haas, rol: Lid

Gemeente Amsterdam, Metro en Tram

Hans Bronsveld, rol: Deelnemer

Gemeente Den Haag p/a projectorganisatie

Paul van Laviere, rol: Lid

Gemeente Rotterdam Stadsontwikkeling

Diederik van Zanten, rol: Lid

Gemeente Rotterdam Ingenieursbureau

Jaap Nederlof, rol: Lid

Imagine Solutions BV

Wim Baars, rol: Deelnemer

Kimpro BV

Jasper Kimstra, rol: Lid

Ministerie van IenM

Michiel Dubbeldeman, rol: Deelnemer

Movares

Gea Kolk, rol: Lid
Gerard van der Geer, rol: Deelnemer
Jacco Kroese, rol: Lid
Jan Faber, rol: Deelnemer
Jan Jonker, rol: Lid
Nils Lundgren, rol: Lid
Rudolf van Aken, rol: Deelnemer

Regionale Brandweer Zuid-Limburg

Regionale Brandweer Zuid-Limburg

Hans Godding, rol: Deelnemer

Rijkswaterstaat

Gerda Keereweer-de Jong, rol: Lid
Jaap van Wissen, rol: Lid
Martin de Lange, rol: Lid
William van Rijswijk, rol: Lid

Rijkswaterstaat GPO Grote Projecten en Onderhoud

Johan Bosch, rol: Lid
Rob Souw, rol: Lid
Ronald Mante, rol: Lid

Royal HaskoningDHV

Arnold Roozenbeek, rol: Lid
Gerben Tornij, rol: Lid
Rob Houben, rol: Lid
Thijs Ruland, rol: Lid

Siemens Nederland NV

Peter van Duijvenbode, rol: Deelnemer
Renard Kox, rol: Lid
Stef de Jong, rol: Deelnemer
Waldeck Podgorski, rol: Lid

Soltegro

André Stehouwer, rol: Lid
Bas van Duijnhoven, rol: Deelnemer
Leen van Gelder, rol: Lid
Robin Rijkers, rol: Lid

Vialis BV Houten

Diego Meester, rol: Deelnemer
Erik Vinke, rol: Lid
Gert-Jan Braas, rol: Lid
Jochem Kanbier, rol: Deelnemer
Laurens Huisman, rol: Deelnemer
Leo Speksnijder, rol: Lid
Marco de Jong, rol: Deelnemer
Michiel Berkheij, rol: Lid

Westerscheldetunnel N.V. Tolplein

Christian Braat, rol: Deelnemer
Jan Verbrugge, rol: Lid
Patrick Dankaart, rol: Lid

Witteveen + Bos Raadgevende Ingenieurs

Aryan Snel, rol: Lid

Zelfstandig ondernemers

Evert Worm, rol: Lid

Ontwikkelen vanuit permanente tijdelijkheid


Herontwikkelingsgebied De Nieuwe Stad in Amersfoort beschikt over een eigen ondergronds warmtenet. De vijfentachtig gebruikers van de terreinen en opstallen van de voormalige Prodentfabriek vormen samen een zo veel mogelijk zelfvoorzienende micro-stad, waarvan een eigen biomassacentrale deel uitmaakt. Ontwikkelend belegger Schipper Bosch beheert het ruim twee hectare grote gebied vanuit een overkoepelende duurzaamheidsvisie.

In drie jaar tijd is de Prodentfabriek getransformeerd tot een nieuw stadsdeel met ruimte om te werken, leren en verblijven; een levendige plek met festivals, een poppodium, een restaurant, gedeelde moestuinbakken en een sterke lokale gemeenschap. De bewoners vormen een mix van grote en kleine bedrijven, afkomstig uit verschillende sectoren, variërend van zakelijke dienstverlening en onderwijs tot horeca en cultuur. De huurprijzen zijn marktconform. De brede mix van activiteiten en het streven om fossiele energiebronnen geheel uit het gebied te bannen, hebben een sterke aantrekkingskracht. Terwijl elders in de stad kantoren en bedrijfspanden leegstaan, geldt voor De Nieuwe Stad een wachtlijst.Uitgangspunt is dat de kwaliteit van het gebied blijft groeien. Dat betekent dat de waarde die een gebied heeft voor de gebruikers, blijft toenemen. Energieneutraliteit met behulp van een ringleiding waar verschillende energiebronnen op aangesloten kunnen worden, speelt daarin een belangrijke rol.

Autonome infrastructuur
Edwin Dalenoord, duurzaamheidsexpert bij Schipper Bosch: “In De Nieuwe Stad zijn we eigenaar van de volledige infrastructuur, inclusief elektriciteit, water, warmte en koeling. Uitgangspunt is dat we het gebruik van fossiele brandstof willen uitbannen. We hebben allerlei alternatieven onderzocht. We hebben bijvoorbeeld gekeken naar biogasvergisting en rioolwarmte, maar voor effectieve toepassing daarvan zijn er te weinig mensen in De Nieuwe Stad. Inmiddels zijn we erachter gekomen dat vlak naast ons terrein een groot hoofdriool loopt, en onderzoeken we de mogelijkheden om daaruit warmte te winnen. In de zomer gebruiken we het net voor koeling, die we onttrekken aan de leidingen voor grondwaterzuivering.”

Het is enorm verleidelijk om af te wachten en degenen te volgen die het goed doen. Maar dat is niet hoe wij in elkaar steken.

Bart Schoonderbeek, algemeen directeur van Schipper Bosch, vult aan: “We hebben ook onderzocht of we gebruik konden maken van geothermie op twee kilometer diepte. Dat bleek niet haalbaar, maar ik geloof er heilig in. Als we een paar miljoen over hadden gehad, zouden we het zeker hebben gedaan vanuit de overtuiging dat voldoende mensen zouden aanhaken. Het warmtenet gevoed door een biomassacentrale bleek de beste oplossing, vergde minder kapitaal en is flexibeler. We kunnen vanuit de huidige praktijk veel gemakkelijker aansluiten op nieuwe energieconcepten. Zo kijken we ook naar het gebruik van zonneboilers. Op gebouwniveau krijg je dat niet rond, maar op gebiedsniveau red je het wel. Het is enorm verleidelijk om af te wachten en degenen te volgen die het goed doen. Dan verdien je het meest. Maar dat is niet hoe wij in elkaar steken. Wachten heeft geen zin, je moet het gewoon doen.”


De bewoners krijgen tijdens een rondleiding uitleg over de biosmassacentrale. (Foto: Cees Wouda)

Duurzaam warmtenet
Het warmtenet is aangelegd met behulp van gestuurde boringen. Elk gebouw is met een sub-leiding aangesloten op het centrale circuit. Op het hele terrein zijn langs de gevels leidingstraten vrijgehouden, zodat noodzakelijk graafwerk bij uitbreiding en onderhoud effectief, met zo min mogelijk hinder kan plaatsvinden. De brandstof voor de biomassacentrale wordt nu nog ingekocht. Edwin Dalenoord: “Ons eerste doel was de centrale operationeel te maken. We zijn nu aan het onderzoeken hoe we in dat proces nog verder kunnen verduurzamen, bijvoorbeeld door gebruik te maken van groen- en houtafval van de gemeente, hoveniersbedrijven en aannemers. Dat levert maximaal tweehonderd ton op, terwijl we duizend ton nodig hebben. We schalen dus langzaam op. We hebben ervoor gekozen om een biomassaketel te kopen en gewoon te beginnen, en kiezen daarmee dus ook bewust voor een leerproces.”

Permanente tijdelijkheid
De Nieuwe Stad is in alles een lerend project, waarbij aansturing plaatsvindt op basis van de ontwikkelingen van vandaag. De achterliggende droom, gebaseerd op herontwikkeling vanuit de menselijke maat en duurzaamheid, is rotsvast verankerd in de organisatie, maar de weg ernaartoe wordt bepaald door ontwikkelingen en ervaringen. Bart Schoonderbeek: “Het gaat niet om stenen. Dat is dood materiaal. Een gebied als dit is een levend organisme. We hebben De Nieuwe Stad ontwikkeld vanuit hoe we zelf in een stad willen wonen. We denken niet vanuit stenen, maar vanuit mensen. We willen dromen verbinden. We willen mensen in staat stellen hun eigen omgeving mede vorm te geven. Daarvoor moeten gebieden autonoom en begrijpbaar zijn.”

De keuze van Schipper Bosch betekent een bewuste keuze voor vallen en opstaan, maar geeft tegelijkertijd een enorme dynamiek. Bart Schoonderbeek noemt het ‘permanente tijdelijkheid’. “De gewenste kwaliteit is uitgangspunt. Die ambitie is ononderhandelbaar. We zijn vrij recalcitrant. Dat betekent dat we steeds een hele weg te gaan hebben om iedereen te overtuigen. Maar de permanente tijdelijkheid stelt ons in staat om dagelijks bij te sturen. Dat is van enorme meerwaarde.”


De biomassacentrale wordt gevoed door met name houtsnippers en restafval van timmerfabrieken in de omgeving. (Foto: Cees Wouda)


Edwin Dalenoord werkt als duurzaamheidsexpert bij Schipper Bosch, waar hij zich vooral richt op nieuwe businessmodellen waarbij duurzame energie in organisaties wordt verankerd. Edwin studeerde meteorologie aan de Wageningen Universiteit en voltooide een minor international governance.



Bart Schoonderbeek is algemeen directeur van Schipper Bosch en CEO van Industriepark Kleefse Waard. Hij werd opgeleid aan de Architectural Association (AA) School of Architecture.

Gouden Piramide

Met Industriepark Kleefse Waard (IPKW) in Arnhem won Schipper Bosch in 2015 de Gouden Piramide, de rijksprijs voor inspirerend opdrachtgeverschap in architectuur, stedenbouw, landschapsarchitectuur, infrastructuur en ruimtelijke ordening. IPKW is veel groter dan De Nieuwe Stad, maar vanuit dezelfde filosofie ontwikkeld. De jury van de Gouden Piramide: 'De opdrachtgever heeft een bestaand bedrijventerrein getransformeerd tot een vitale gemeenschap van bedrijven die bijdragen aan een duurzame wereld. […] Het terrein is opnieuw ingericht – met ruimte voor een eigen waterzuivering – en bij de renovatie van de gebouwen was er veel aandacht voor hun cultuurhistorische waarde.'

Warmtenetten

Op veel meer plaatsen in Nederland komen warmtenetten tot stand. Overtollige warmte uit bijvoorbeeld de industrie kan worden gebruikt voor woningen en bedrijfsruimten. Zo levert de Warmterotonde in Zuid-Holland duurzame warmte voor 350.000 woningen en 1.000 hectare glastuinbouw in Zuid-Holland, door benutting van vooral restwarmte uit de haven van Rotterdam.

Een recent kleinschalig voorbeeld is een 425 meter lange ondergrondse warmteleiding tussen de Hermitage en de Hortus Botanicus in Amsterdam. Het warmteoverschot van de Hermitage wordt straks getransporteerd naar de Hortus om de kassen te verwarmen. De Hortus levert gekoeld water terug aan de Hermitage voor de koeling van de expositiezalen.

Een project met poëzie


Daniëlle Bakkes wilde graag een grootschalige en ingewikkelde kwestie als afstudeeronderzoek aan de Academie voor Bouwkunst. De waterproblematiek van Maastricht bleek zeer geschikt. Ze zocht de pijnpunten op en transformeerde die tot aanwinsten voor de stad.



Ze rondde haar winnende afstudeerproject al ongeveer een jaar geleden af, maar Daniëlle kan nog goed vertellen hoe het plan tot stand kwam. "Als interieurarchitect werk je altijd op relatief kleine schaal, dus ik zag dit als dé kans om eens iets groots aan te pakken. Daarnaast wilde ik een project waar ik mijn gevoel in kwijt kon; wel iets technisch, maar met ruimte voor poëzie. Ik kwam uit op de waterproblematiek in Limburg. Omdat ik zelf uit het gebied kom, weet ik dat ook Limburg regelmatig te maken heeft met wateroverlast, maar veel mensen weten dat niet. Ik heb ingezoomed op Maastricht, en daarna op de binnenstad, omdat daar de problemen het grootst zijn. Mensen hebben wel eens gezegd dat dat de rode draad is door mijn afstuderen: het opzoeken van de grootste problemen."

Het zoeken naar problemen doet Daniëlle niet voor niets. Hoe meer problemen je bij elkaar zet, hoe groter de oplossing kan zijn, stelt ze. Je hebt meer speelruimte. Daniëlle: "Dat was ook mijn kracht bij dit project. Door mijn achtergrond kon ik vrij denken, ik werd niet belemmerd door technische kennis. Bij Rijkswaterstaat zei iemand: 'Jij durft te zeggen wat wij niet eens durven denken'. Natuurlijk had ik de uitvoerbaarheid wel in mijn achterhoofd, maar het mocht geen obstakel zijn. Mijn doel was kwaliteit aan de stad toevoegen. Het gaat bij zulk soort plannen om een termijn van vijftig jaar en daarin kan volgens mij een heleboel gebeuren, als je er nu op gaat inzetten."

Haar plan omvat een open waternetwerk met een permanente functie in de stad; geen afvoerstelsel dat ongemerkt zijn werk doet (zie kader). "Er zijn wel eerder bypasses voor de Maas voorgesteld," aldus Daniëlle, "maar die vermeden het centrum. Terwijl water juist daar heel waardevol kan zijn, voor de beleving van de inwoners en bijvoorbeeld voor de temperatuur in de stad. Je gaat veel investeren om het waterprobleem op te lossen; dan is het wel zo leuk als je er meer kwaliteit voor terugkrijgt. Ik vond het daarnaast belangrijk dat bewoners en bezoekers het water zien, zodat ze het probleem beter begrijpen. Een mooi park met een lege geul waar eens in de honderd jaar water doorheen stroomt, dat snapt niemand."

Keuzes
Een groot probleem met een grote oplossing klinkt misschien leuk, maar hoe pak je zoiets aan? Daniëlle: "Ik moest wel echt anders denken dan normaal. Ik heb het consequent aangepakt door steeds per schaalsprong een keuze te maken en daarmee verder te gaan. Je wordt gek als je steeds bedenkt: wat als ik dit kies, welke keuzes moet ik dan straks maken? Ik heb me per schaal geconcentreerd op wat er op dat moment nodig was. Mocht de keuze later echt niet goed blijken, kun je altijd nog terug. Maar dat heb ik eigenlijk nooit hoeven doen."

Daniëlle maakte haar keuzes vooral op intuïtie, waarbij ze zo nodig naar verantwoording zocht in haar conceptmodellen. Ze legt uit: "Die had ik in een vroeg stadium gemaakt, kleine modellen van beton met vilt. Anderen zullen er waarschijnlijk weinig aan zien, maar ze hielpen mij te herinneren wat ik in een eerdere fase belangrijk vond, waarom ik iets op een bepaalde manier had gedaan. Zo wist ik bij de nieuwe keuze wat ik wel en niet moest doen."

Uiteindelijk leidde de keuzes tot een 'prachtig ontworpen en vormgegeven plan' dat 'de waterproblematiek en de mogelijkheden van de ondergrond op een zeer innovatieve manier combineert', aldus het juryrapport van de Schreudersstudieprijs 2012. Daniëlle zou graag vaker als conceptuele denker willen aanschuiven bij grootschalige projecten. "Vooral projecten waar verschillende dingen bij elkaar komen, spreken me aan, zoals binnenstedelijke vraagstukken. Ik vind het interessant om te zien wat het een voor consequenties heeft voor het ander, en hoe het een het ander ook kan helpen. Ondergrond en water spelen daarbij vaak een belangrijke rol, dus dat zijn onderwerpen waar ik me graag in verdiep."

 

 



Daniëlle Bakkes
(Foto: Chiel Epskamp)


Mooder Maas

Door de klimaatverandering zal de Maas de komende decennia meer regenwater gaan afvoeren. Voor de binnenstad van Maastricht geeft dit mogelijk problemen, maar Daniëlle ziet het juist als kans. Ze ontwierp een waternetwerk, gebaseerd op de hoogteverschillen in en rondom de stad. Op de laaggelegen delen aan zowel de west- als de oostoever bevindt zich een watergang die het Maaswater kan omleiden. Hierdoor stijgt de afvoercapaciteit van 3275 naar 3725 kubieke meter per seconde. Omdat extreme hoogwaterstanden slechts eens in de honderd tot tweehonderdvijftig jaar voorkomen, doet het waternetwerk ook dienst als afvoer voor het lokale regenwater. Water uit de wijken rondom de stad stroomt naar beken in bestaande dalen, en van daaruit naar de watergang en vervolgens naar de Maas. Hierdoor hoeft het regenwater niet meer via de riolering en de waterzuivering afgevoerd te worden.

Als voorbeeld heeft Daniëlle het centrumblok op de westoever verder uitgewerkt, waar veel monumentale bebouwing aanwezig is. Ze integreerde de twintig meter brede watergang in de omgeving door functies eraan toe te voegen, zoals een deels ondergronds gelegen concertgebouw met een parkeergarage. Op maaiveldniveau koos Daniëlle voor een plein waarvandaan de watergang op verschillende niveaus beleefd kan worden. Het project is hierdoor een duurzame oplossing waarin waterafwikkeling en het nieuwe programma elkaar versterken.

Sluiskiltunnel: Veiligheid tijdens de bouw is een keuze


De aanleg van de Sluiskiltunnel nadert de één miljoen gewerkte manuren. De ongevallenfrequentie (IF-rate) lag medio november onder de IF-rate van vijf die in de tenderfase werd genoemd, en ruim onder de IF-rate van tien tot vijftien die bij civiele werken in Nederland gangbaar wordt geacht. Veiliger werken blijkt mogelijk als alle betrokkenen er samen aan werken. "Veiligheid is een keuze", zegt Ton Vrijdag.

Ton Vrijdag is general manager van de BV Kanaalkruising Sluiskil (BV KKS). "We willen het veiligste civiele bouwproject van Nederland zijn. Het is uiteindelijk de aannemer die het waar moet maken. Dat stimuleren we door te belonen. De bouwcombinatie BAM-TBI (CBT) kan na oplevering in potentie een bonus van een miljoen euro tegemoet zien. De bonus zet het veiligheidsdenken in gang, maar daarnaast heb je een duidelijke aanpak nodig, waarin zowel techniek als gedrag en organisatie hun plek hebben." Michel Langhout, projectmanager bij CBT: "Het belangrijkste is dat iedereen, van hoog tot laag in de organisatie, verantwoordelijk is voor de veiligheid. Je neemt verantwoordelijkheid voor en naar elkaar. Dat neemt overigens niet weg dat je alles wat je ontwikkelt, wel moet handhaven."

De bonus bestaat uit twee delen. Een deel voor individuele werknemers of teams en een deel voor de aannemer. Iedere maand wordt gekeken wie er goed presteert, en wordt een veiligheidsaward met bijbehorend geldbedrag uitgereikt. Michel Langhout: "Een deel van de bonus voor de bouwcombinatie is natuurlijk bestemd voor maatregelen. Veiligheid vraagt ook om inspanningen. De bonus helpt toewijding te creëren. Veiligheid is als opvoeden. Het is geen schakelaar die je omzet, maar een onderwerp waar iedereen continu mee bezig moet zijn. We laten zien dat we mensen waarderen en interesse tonen voor wat zij binnen het project betekenen. De bonussen maken zichtbaar dat je wordt gewaardeerd en gezien. De andere kant van de medaille is wel dat als mensen echt niet willen, er geen plek voor hen is. We gaan uit van een positieve boventoon, maar er ligt wel een ondergrens."


De Sluiskiltunnel is een geboorde tunnel onder het drukbevaren Kanaal van Gent naar Terneuzen. Het boren van de twee buizen van 1.145 meter lengte is inmiddels afgerond. Naar verwachting zal de tunnel in 2015 worden opgeleverd. (Foto: BV KKS)

Resultaten
De aanpak werkt en overtreft wat mensen voor mogelijk hadden gehouden. Ton Vrijdag: "Op bijna een miljoen gewerkte uren hebben we tot nu toe één ongeval met verzuim. We zitten daarmee nagenoeg op een niveau dat vergelijkbaar is met de petrochemische industrie. Dat is bijna niet te geloven.” Michel Langhout: "Onze primaire reactie was dat het een onhaalbare ambitie was. Onze wereld is elke dag anders. Dat leidt tot risico’s. Een IF-rate van vijf op een project is echt een forse verbetering. Dat betekent nogal wat. Bij BAM krijgt veilig werken al langere tijd de aandacht. Door de bonus van de opdrachtgever zijn de ontwikkelingen wel in een stroomversnelling geraakt. Veiligheid heeft binnen onze bedrijven echt inhoud gekregen. Het is motiverend als een opdrachtgever niet simpelweg de score zit bij te houden, maar dat het echt om de mensen gaat. Je werkt er samen aan om te zorgen dat alle medewerkers gezond weer thuiskomen."

Ton Vrijdag: "Het begint met 'niet mogelijk'. Dan volgt de droom van honderd procent veilig. Die zet je om in een doel, en vervolgens wordt veiligheid een keuze. Dat zijn de fases die je moet doorlopen. Het gaat niet om cijfers. Het gaat om mensen. En als mensen bewust met veiligheid omgaan, wordt de kwaliteit van het werk ook beter. In alle opzichten. Dat komt doordat mensen leren denken in risico’s. Het beperken van veiligheidsrisico’s gaat dan hand in hand met het beperken van andere risico’s."

"De essentie is dat je risico’s tijdig en goed opvangt. Dan voorkom je verzuimongevallen. CBT en KKS verrichten gezamenlijk drie keer per week een bouwplaatsinspectie waarbij risico’s worden besproken en gecategoriseerd. De zwaarste categorie (a) leidt altijd tot directe maatregelen. Risico’s in categorie b moeten binnen een dag zijn opgelost, en categorie c betreft slordigheden als zwerfvuil op de werkplaats. Daar staat een oplostermijn van twee dagen voor. Bij voorvallen in categorie a en b wordt een deel van de mogelijke bonus afgenomen. Bij een echt ongeval gaat er meer af. De verwachting is dat CBT, ondanks de scherpe doelstellingen, tachtig procent van de bonus gaat verdienen"

"We hebben één ongeval met verzuim gehad. Vroeger zou je dat afdoen met: 'Hij had zijn dag niet'. Nu hebben we het incident geanalyseerd. Hadden we meer kunnen doen om dit te voorkomen? Dat hebben we ook gedaan bij een bijna-ongeval, waarbij een last van vijftien ton uit een kraan viel. Dan ben je in eerste instantie teleurgesteld. Want hoe kan dat nou? Maar dan zie je ook dat de regel 'Ga nooit onder een last staan' in de praktijk werkt. De conclusie is dat een ongeval is voorkomen omdat de mensen zich bewust zijn geweest van de risico's. Dat bewustzijn hebben we gekweekt. Er kunnen altijd dingen fout gaan op een werkplaats. Het gaat erom dat je de risico's daarvan goed inschat."

Voorbeeld voor opdrachtgevers
Michel Langhout: "Of we het zonder die bonus net zo zouden hebben aangepakt? In 2009, in de tenderfase, niet. Nu wel. We zien dat we echt een stap voorwaarts hebben gemaakt in de veiligheidsprestaties. We bereiken IF-niveaus die twee jaar geleden nog ondenkbaar waren. Dat willen we vasthouden. Wat we hier bij de Sluiskiltunnel meemaken, is een ervaring die we meenemen naar volgende projecten. Dat zal ook zo zijn als een opdrachtgever minder ambitieus is. We hebben immers onze verantwoordelijkheid naar ons personeel. Het beleid van BAM en TBI is gebaseerd op maatschappelijk verantwoord ondernemen. Als je dat in de praktijk niet waarmaakt, ben je aan het sleutelen aan je bestaansrecht als bedrijf."

Ton Vrijdag: "We proberen opdrachtgevers als Rijkswaterstaat en ProRail te overtuigen dat onze aanpak een goed instrument is. We willen onze successen zeker delen. We zien dat het al wordt opgepakt bij de aanleg van de zeesluis in Terneuzen en bij andere projecten van BAM en TBI. Het zou fantastisch zijn als deze aanpak zich als een olievlek onder opdrachtgevers zou verspreiden."




Ton Vrijdag
is general manager van BV KKS (Kanaalkruising Sluiskil). Hij is eigenaar van VPMT Project- en Contract Management BV en was in die hoedanigheid onder andere projectleider voor de NV Westerscheldetunnel. Ton Vrijdag voltooide de studies Chemische Technologie (1988) en Master of Business Administration (1995).


Michel Langhout
is projectmanager bij BAM Civiel. Hij werkt sinds 1991 bij BAM en was in 1996 betrokken bij de Tweede Heinenoordtunnel, de eerste geboorde tunnel in Nederland. Michel studeerde civiele techniek aan de TU Delft.

IF-rate

IF-rate staat voor Incident Frequency Rate en wordt uitgedrukt in het aantal veiligheidsincidenten per 1.000.000 manuren.

Combinatie BAM-TBI

De bouwcombinatie voor de Sluiskiltunnel is een samenstelling van de twee concerns Koninklijke BAM Groep NV en TBI Holding NV. Onder de combinatie werken vier bedrijven samen: BAM Civiel, Wayss & Freytag Ingenieurbau, Croon Elektrotechniek en Mobilis. BAM Civiel en Mobilis zorgen voor het civieltechnische werk, zoals het betonwerk rondom en in de tunnel, de kunstwerken (viaducten, bruggen, en dergelijke) en de wegenbouw. Wayss & Freytag Ingenieurbau verzorgt de boorwerkzaamheden. Croon Elektrotechniek doet het installatiewerk. Het project wordt uitgevoerd in opdracht van BV Kanaal Kruising Sluiskil (BV KKS). De provincie Zeeland is de opdrachtgever van BV KKS.

Zie ook

Op het COB-congres van 2012 gaven Chris Hakkaart en Paul van Laviere (manager Techniek, BV KSS) een presentatie over een aantal slimmigheden die binnen het project worden toegepast. In september 2013 verscheen hierover ook een artikel in de Verdieping: Slimmigheden in de Sluiskiltunnel.

Sluiskiltunnel

Op 23 mei 2015 ging de Sluiskiltunnel open voor verkeer. Deze geboorde tunnel onder het Kanaal van Gent naar Terneuzen verbetert de doorstroming van het wegverkeer tussen de Westerscheldetunnel en het Belgische Gent en verminder het sluipverkeer in Terneuzen. Het tunnelproject is (ruim) op tijd en binnen budget opgeleverd, met veel slimme oplossingen.

Wegverkeer op de N62 tussen de Westerscheldetunnel en het Belgische Gent moest voorheen via een brug over het Kanaal van Gent naar Terneuzen. Door de intensieve scheepvaart op dit kanaal staat de brug per dag gemiddeld drieëntwintig keer open. Dat komt neer op meer dan vijf uur. De geopende brug zorgde voor files, lange wachttijden en sluipverkeer door Terneuzen en Sas van Gent. Om deze problemen het hoofd te bieden is er een tunnel onder het kanaal gerealiseerd. Deze Sluiskiltunnel ging op 23 mei 2015 open voor het verkeer.


De Sluiskiltunnel tijdens de Dag van de Bouw 2014. (Foto: Flickr/Jeroen van Lieshout)

De Sluiskiltunnel is een boortunnel met twee tunnelbuizen van elk bijna 1.150 meter lengte. Elke buis heeft twee rijstroken en een diameter van ruim 10 meter. De totale lengte van de tunnel, dus inclusief toeritten, bedraagt 1.330 meter en het diepste punt ligt ruim 33 meter onder NAP. De maximale hellingspercentage is 4,5 procent. Voor een geleidelijke overgang van de hoeveelheid licht zijn de de tunnelingangen bekleed met lichte panelen en voorzien van goede verlichting. Behalve het kanaal kruist de tunnel ook drie spoorlijnen, waaronder de goederenlijn Axel-Zelzate en de Dow-goederenspoorlijn.

Bouwmethode
De tunnel is geboord met een tunnelboormachine die speciaal was afgestemd op de lokale ondergrond, met onder andere de compacte Boomse Klei. Het snijrad, waarmee de grond werd afgegraven, had een doorsnee van 11 meter.


De tunnelboormachine. (Foto: Harry Bijl)

Het boren is eind januari 2013 gestart vanaf een startschacht aan de oostzijde van het kanaal. In ruim vier maanden is de noordelijke tunnelbuis aangelegd. Vervolgens is de tunnelboormachine gedemonteerd en weer naar de startschacht gebracht voor het boren van de zuidelijke buis. Deze was begin november klaar. Tussen beide tunnelbuizen zijn op zes plaatsen, om de 250 meter, dwarsverbindingen gemaakt. Boven beide tunnelingangen staat een bedieningsgebouw, met aan de westzijde het hoofdbedieningsgebouw. Onder het wegdek zijn manshoge kanalen gemaakt voor alle kabels en leidingen.

Optimalisaties
De aannemerscombinatie is tijdens het ontwerpproces uitgegaan van partieel ontwerpen en heeft per onderdeel steeds gekeken welke optimalisatie mogelijk waren. Daarvoor hebben alle betrokken disciplines vanaf het begin samengewerkt, waarbij ze gebruik hebben gemaakt van een 3D-model waarin civiel, elektrotechniek en werktuigbouw zijn gecombineerd. Deze aanpak heeft tot diverse slimme, tijd- en geldbesparende oplossingen geleid. Zo is het hoofdbedieningsgebouw een kwart slag gedraaid zodat het volledig op de noordelijke tunnelbuis kon staan. Daardoor kon eerder worden begonnen met de tunneltechnische installaties, wat zorgde voor een verkorting van de bouwtijd met circa vijf maanden.

Een andere optimalisatie heeft te maken met de brandwerendheid. Door in de tunnelsegmenten direct polypropyleenvezels te verwerken, was het achteraf aanbrengen van een extra brandwerende laag niet nodig, wat heel veel tijd en geld bespaarde. Verder zijn bij de start- en ontvangstschachten tijdelijk terpen aangebracht. Hierdoor kon de tunnelboormachine op een relatief geringe diepte beginnen en eindigen zonder het gevaar van onvoldoende gronddekking. Hierdoor kon worden volstaan met minder diepe start- en ontvangstschachten en relatief korte toeritten. En om eventuele vertraging bij het aanbrengen van de GEWI-palen te voorkomen door de enorme kleefkracht van de Boomse klei, zijn de palen omhuld met een losse kunststof buis.

Veiligheid
Vanaf de start van het project hebben opdrachtgever en -nemer zich ingezet om van de realisatie van de Sluiskiltunnel het veiligste civiele bouwproject van Nederland te maken. Daarvoor hebben ze drie keer per week een bouwplaatsinspectie gehouden waarbij ze alle risico's bespraken en categoriseerden. De grootste risico's werden direct opgelost, minder grote binnen een dag en slordigheden, zoals zwerfvuil op de bouwplaats, binnen twee dagen. Om iedereen te stimuleren om veilig te werken is een bonus in het vooruitzicht gesteld. De aanpak lijkt goed te werken. Zo was de IF-rate (de incident frequency rate, het aantal veiligheidsincidenten per miljoen manuren) begin 2014 vrijwel op het niveau van de petrochemische industrie, die bekendstaat om het zeer lage aantal incidenten.

Toen de Sluiskiltunnel gereed kwam, zijn het beheer, het onderhoud, de veiligheid en het verkeersmanagement van de tunnel overgedragen aan de NV Westerscheldetunnel. De tunnel wordt nu vierentwintig uur per dag in de gaten gehouden vanuit de controlekamer in de Westerscheldetunnel.


Project:

  • Geboorde autotunnel

Locatie:

  • N62 bij Sluiskil, onder het Kanaal van Gent naar Terneuzen

Lengte:

  • 1.330 meter

Bouwperiode:

  • 2011-2015

Bouwsom:

  • 210 miljoen euro

Opdrachtgever:

  • BV Kanaalkruising Sluiskil (BV KKS), in opdracht van de provincie Zeeland

Aannemer:

  • Combinatie BAM-TBI:
    • BAM Civiel
    • Wayss & Freytag Ingenieurbau AG
    • Croon Elektrotechniek
    • Mobilis

Rol informatie bij rioolvervanging vaak beperkt


Nederlandse gemeenten geven ieder jaar honderden miljoenen uit aan rioolvervanging. Je zou daarom verwachten dat vervangingsbeslissingen goed zijn onderbouwd en zijn gebaseerd op grondig inzicht in de toestand van het riool. Dat is niet altijd het geval. Dat blijkt uit een onderzoek van het kennisprogramma Urban Drainage.

“Rioolvervanging is een van de vier thema’s van ons kennisprogramma”, vertelt programmadirecteur Jeroen Langeveld. “Een belangrijk thema. Gemeenten besteden jaarlijks ongeveer zestig procent van de rioolheffing aan vervanging. Daarmee is het de grootste kostenpost binnen de rioleringszorg.”

“Binnen het thema vervanging doen promovendi onderzoek naar verschillende aspecten van rioolvervanging. Zo gaat een van hen onderzoeken hoe je in een vroeg stadium lekken in persleidingen kunt detecteren. Daarbij kijkt hij of veranderingen in het geleidingsvermogen van de omringende grond door lekwater een goede indicator is. Een ander gaat na of hij een goed alternatief kan ontwikkelen voor de zogeheten camerawagen, waarmee rioolinspecties nu vaak worden uitgevoerd. Hij kijkt naar een wagentje met verschillende sensoren, bijvoorbeeld een laser voor het deel boven water en een sonar voor het deel onder water. Weer een ander onderzoekt hoe we vervanging kunnen gebruiken om tot systeemveranderingen te komen. Veranderingen die nodig zijn om te kunnen inspelen op klimaatverandering en bijvoorbeeld nieuwe waterzuiveringstechnologieën.”


In het laboratorium testen onderzoekers van het kennisprogramma Urban Drainage de reststerkte van een oude betonnen rioolbuis. (Foto: Urban Drainage)

Informatie
Langeveld: “Wouter van Riel heeft de afgelopen jaren voor zijn promotieonderzoek gekeken welke rol informatie speelt bij besluiten over rioolvervanging. Op welke gronden besluit een beheerder op een bepaald moment om een rioolstelsel te vervangen en welke invloed heeft de kwaliteit van de informatie over de toestand van het riool daarbij? Voor dit onderzoeksproject – dat inmiddels is afgerond – heeft Van Riel 150 vervangingsprojecten geanalyseerd. Bij circa de helft van deze projecten ging het uitsluitend om het vervangen van een slecht stuk riool. Bij de rest van de projecten werd naast het riool ook andere infrastructuur aangepakt. Denk aan wegen en openbare ruimte, maar ook aan drinkwater- en gasleidingen. Uit de analyse blijkt onder andere dat de meeste rioolbeheerders tot vervanging besluiten op basis van vuistregels en intuïtie, aangevuld met visuele inspecties. Tegelijkertijd weten we uit het promotieonderzoek van Jojanneke Dirksen dat deze inspecties lang niet altijd betrouwbare informatie opleveren.”

Serious game
“Voor het onderzoek hebben we gebruikgemaakt van de serious game Maintenance in Motion. Dit is een digitaal spel dat we speciaal hebben ontwikkeld om het beheer van stedelijke infrastructuur na te bootsen. Spelers – beheerders van stedelijke infra – beheren in het spel elk hun eigen infrastructuur, zoals een drinkwater-, gas-, of rioleringsnetwerk of weg. Net als in het echt verouderen deze infrastructuren totdat ze falen. De beheerders moeten dit zien te voorkomen tegen zo gering mogelijke kosten. Ze kunnen steeds kiezen uit drie  maatregelen: niets doen, inspecteren of vervangen.”


Spelomgeving van Maintenance in Motion. (Beeld: Wouter van Riel)

“Voor het onderzoek zijn we van vier verschillende spelsituaties uitgegaan. In twee situaties neemt de rioolbeheerder in zijn eentje beslissingen, waarbij hij in het ene geval beschikt over perfecte informatie over de staat van zijn riool en in het andere over imperfecte informatie. In de andere twee spelsituaties nemen netbeheerders en beheerders van de openbare ruimte samen een beslissing, ook weer met perfecte en met imperfecte informatie over de onderhoudstoestand van hun infrastructuur.”

“De verrassende uitkomst is dat betere informatie – die je in het spel verkrijgt door inspecties te doen – vooral tot betere besluiten leidt als een rioolbeheerder in zijn eentje beslist. Bij gezamenlijke besluitvorming blijkt betere informatie over de infrastructuur nauwelijks leidend te zijn. Besluit een andere beheerder tot vervangen, dan gaan de anderen daarin meestal mee. Dat betekent dat pure kennis over de staat van de infrastructuur bij groepsbeslissingen minder belangrijk wordt gevonden dan harmonie. Dit gaat zo ver dat in een fors aantal gevallen samenwerking tot hogere kosten leidt dan wanneer een beheerder individueel besluiten neemt. Deze meerkosten resulteren overigens wel in betere infrastructuur, omdat er meer wordt vervangen dan strikt nodig is. Verder heeft gezamenlijke vervanging voordelen voor de omgeving. Zo hoeft de straat maar een keer open.”

Langeveld vervolgt: "In een aantal spellen leidde de samenwerking wel tot lagere kosten en een hogere doelmatigheid. Bij die spellen nam een van de beheerders het initiatief om als een soort procesbegeleider steeds te controleren wat het effect van een groepsbeslissing was voor de individuele beheerders. Dat zorgde ervoor dat alleen tot vervanging werd besloten als de samenwerking ook daadwerkelijk voor meerwaarde zorgde.”


Jeroen Langeveld studeerde aan de TU Delft waar hij ook is gepromoveerd. Hij is sinds 2010 universitair hoofddocent Sewerage & Urban Drainage bij de TU en werkt daarnaast als adviseur bij Partners4UrbanWater, een onderzoeks- en adviesbureau voor afvalwater en stedelijk water.

Urban Drainage

In 2010 startte de TU Delft samen met de sector het kennisprogramma Urban Drainage, dat zich richt op onderzoek naar rioleringen. De ontwikkelde kennis moet bijdragen aan de noodzakelijke efficiencyverbetering van het rioolbeheer. Zo is in het bestuursakkoord Water met vuur (2011) vastgelegd dat de sector elk jaar steeds meer moet besparen, tot een jaarlijkse besparing van 380 miljoen euro in 2020.

Het kennisprogramma richt zich op vier thema’s: rioolvervanging, operationeel beheer, de dynamiek van het afvalwatersysteem en nieuwe sanitatie. Het grootste deel van het onderzoek gebeurt door promovendi die vierjarige onderzoeksprojecten doen. Deze projecten worden vaak gecombineerd met praktijkonderzoeken die ze samen met partners in het kennisprogramma uitvoeren, zoals gemeenten, waterschappen en rioolreinigingsbedrijven.

Urban Drainage wordt geleid door programmadirecteur Jeroen Langeveld. De looptijd van het programma is onlangs met vijf  jaar verlengd tot 2020. In dezelfde periode doet Urban Drainage samen met STW, RIONED en STOWA in het TISCA-programma (technologie-innovatie voor sterkte- en conditiemeting van afvalwaterleidingen) onderzoek naar de inspectietechniek van de toekomst.

Afwegen in de praktijk


Eind 2013 verscheen de COB-publicatie Zeven sleutels voor een waardevolle afweging. Een vrij beknopte slotsom van een diepgaand onderzoek naar afwegingsprocessen. Daarom is het ook geen echte slotsom: de sleutels moeten nu naar de praktijk, zodat ze benut, getoetst en bijgeslepen kunnen worden. In Rotterdam en Amsterdam werd het startsein gegeven in de vorm van een masterclass.

Het COB werkt graag in cirkels. Van praktijk naar theorie, en weer terug naar de praktijk. Het project Afwegingskader ondergronds vs. bovengronds bouwen is daar een goed voorbeeld van. Het begon met een constatering in de praktijk: bij ruimtelijke opgaven blijkt het soms lastig om ondergrondse en bovengrondse oplossingen met elkaar te vergelijken, waardoor de afweging wordt bemoeilijkt en het resultaat mogelijk niet optimaal is. Rijkswaterstaat vroeg daarom het COB om samen met het netwerk een afwegingskader te ontwikkelen – een oplossing in de theorie.

Na uitgebreid onderzoek via diverse sporen werd vastgesteld dat het toevoegen van een nieuw kader aan het bestaande instrumentarium niet de oplossing zou zijn. Er werden in plaats daarvan zeven sleutels geformuleerd; tips and tricks die bestuurders en adviseurs kunnen toepassen in hun afwegingsprocessen om deze zorgvuldiger te laten verlopen. Daarmee was het project voor het COB echter niet ten einde, want de sleutels zijn ‘slechts’ woorden. Het toepassen is waar het om gaat, pas dan is de cirkel rond en zijn we terug in de praktijk, waar we bepalen of en hoe we het resultaat gaan verdiepen. Het COB heeft in maart masterclasses georganiseerd om de sleutels voor een zorgvuldige afweging naar de praktijk te brengen.

In de klas
De masterclasses vonden plaats in Rotterdam en Amsterdam, in samenwerking met de ingenieursbureaus van deze gemeenten. Beide keren zat de zaal vol. Er waren deelnemers vanuit provincies, adviesbureaus, de organiserende gemeenten en het ministerie van Infrastructuur enMilieu. De begeleiding was in handen van Bert van Eekelen en Aneta Krikke (twee auteurs van de zeven sleutels), Jantien van den Berg (COB-coördinator en eveneens medeauteur) en Edith Boonsma (communicatie COB).

“Enerzijds was de masterclass bedoeld om de sleutels nog eens helder uiteen te zetten”, vertelt Jantien. “Je hebt vaak niet de tijd om een publicatie rustig door te lezen; een masterclass is een goede gelegenheid om het gedachtegoed tot je nemen en er meteen mee aan de slag te gaan. Dat was het tweede doel: de sleutels vertalen naar de praktijk. Wat kun je ermee in je dagelijkse werk, hoe pas je ze toe, waar moet je op letten? We wilden de deelnemers een veilige omgeving bieden om met de sleutels te experimenteren en met elkaar te oefenen.”

Vingerwijzingen
Jantien werd bij het project betrokken toen er nog gezocht werd naar een afwegingskader. “Bij mij ontstond al snel het gevoel dat we geen kader moesten ontwikkelen, maar inzicht moesten geven in een afwegingsproces. Hier ben ik samen met de betrokken partijen, waaronder Bert van Eekelen, aan gaan werken. We zijn uitgekomen op sleutels die vooral gaan over houding en gedrag. Het zijn dingen die je in achterhoofd kunt houden terwijl je gebruikmaakt van bestaande afwegingsinstrumenten. De arena waarin afwegingen worden gemaakt is de laatste jaren sterk veranderd. Er is meer aandacht voor de stakeholders, mensen hebben meer inspraak. Daar gaan de sleutels op in. De huidige werkwijze in de praktijk, het onderzoekend ontwerpen/ontwerpend onderzoeken, staat centraal in de zeven sleutels - het is de vijfde sleutel om precies te zijn. Sleutels één tot en met vier beschrijven de uitgangspunten en principes die je nodig hebt om die basismethode te kunnen gebruiken. Vervolgens geven sleutels zes en zeven aanbevelingen voor het proces”, aldus Jantien.

Tijdens de masterclass heeft Bert van Eekelen de sleutels uitgebreid toegelicht met voorbeelden. “Dankzij zijn ruime ervaring met afwegingsprocessen kan Bert vrijwel alle inzichten illustreren aan de hand van een waargebeurd verhaal. Dat zijn boeiende kijkjes in de keuken”, zegt Jantien. Zo is er het voorbeeld van Schiphol. Voor de uitbreiding van de luchthaven werd een tijdlang gekeken naar de Noordzee, maar uiteindelijk sneuvelde dat idee. De oorzaak springt niet in het oog: de onderhandelingen liepen vast doordat de uitbreiding op zee tot een te hoge kostenpost voor KLM zou leiden vanwege de grote afstanden die het personeel dan moet afleggen. Jantien: “In de zeven sleutels is zodoende de aanbeveling terug te vinden dat op tijd de juiste partijen bij het afwegingsproces betrokken moeten worden. Hoe vanzelfsprekend dit ook lijkt, in de vaart van een project wordt hier soms aan voorbijgegaan.”

Maar hoe?
De zeven sleutels bevatten veel op het eerste gezicht concrete tips. ‘Zorgvuldig wegschrijven’ is er een, net als ‘De rug recht houden’ en ‘Geef elkaar de ruimte’. Toch komen de meeste deelnemers voor concretisering. Want hoe doe je dat precies, ‘elkaar de ruimte geven’, als je met vier boze partijen aan tafel zit die allemaal wat anders willen? Tijdens de masterclass hebben de deelnemers geoefend aan de hand van echte casussen, zoals het project de Rotterdamsebaan en het Hart van Zuid. Jantien: “Het werken aan een casus vonden de deelnemers waardevol, het gaf hen meer inzicht in het afwegingsproces en in elkaars zienswijzen. In elke groep zaten deelnemers vanuit verschillende disciplines, waardoor er ook verschillende ervaringen op tafel kwamen. Anderzijds bleken de casussen net iets te vaag om goed met de sleutels te kunnen oefenen. Je hebt daarvoor meer kennis nodig van de inhoud en de context van de projecten. Bij een volgende masterclass zal de briefing dus uitgebreider moeten, of er moet iemand aanschuiven vanuit het voorbeeldproject.”

Vervolg
Dat er een volgende masterclass komt, staat inmiddels vast. “In Rotterdam was de gemeente na afloop erg enthousiast”, vertelt Jantien. “We kijken nu hoe we samen een aantal materclasses specifiek voor hen kunnen organiseren. Rotterdam ziet de masterclass vooral als middel om gemeentelijke afdelingen bij elkaar te brengen. De ruimtelijk ordenaars werken vaak al bewust of onbewust volgens de zeven sleutels; de masterclass maakt hun werk inzichtelijk voor henzelf en voor anderen binnen de gemeente. Door met elkaar in de masterclass aan de slag te gaan, creëer je eenzelfde taal en kun je gelijk oefenen. Dan zie je dat er in een vroegtijdig stadium vraagstukken bovenkomen die je anders pas laat in het proces tegenkomt. En dat kan belangrijk zijn. Kijk bijvoorbeeld naar de trend waarbij de gemeente initiatief van de markt vraagt en deze met open armen ontvangt en faciliteert. Zo’n aanpak heeft grote consequenties voor het beheer en onderhoud als er andere keuze voor de openbare ruimte worden gemaakt dan afgesproken binnen de gemeente. Welke afwegingen maak je? Discussievoeren over dergelijke afdelingsoverstijgende onderwerpen bevordert de ketenintegratie.”






Jantien van den Berg
is sinds 1 januari 2012 coördinator Ordening en Ondergrond bij het COB. In de Onderbouwing van maart 2012 vertelde ze over haar ambities en drijfveren voor deze functie.
>> Lees 'Ondergrond als meerwaarde voor bovengrondse ordening'

Interesse?

We horen het graag als u interesse heeft in de masterclasses (als deelnemer of als medeorganisator), zodat we hiermee rekening kunnen houden bij het organiseren van nieuwe activiteiten. Neem hiervoor contact op met Edith Boonsma: edith.boonsma@cob.nl.

MKBA

Een bekend instrument bij ruimtelijke opgaven is de maatschappelijke kostenbatenanalyse (MKBA). Hierbij worden de voor- en nadelen van diverse alternatieven op een rij gezet en zoveel mogelijk in geld uitgedrukt. Ruimtelijke kwaliteit en duurzaamheid zijn echter nauwelijks om te rekenen in geld of een getal. De zeven sleutels stimuleren betrokkenen om zulke ‘zachte’ kwaliteiten meer te waarderen. Met name sleutel vier ‘Waarde vóór voorwaarde’ gaat hierop in: de (maatschappelijke) waarden moeten centraal staan.

In beeld






De masterclass Zorgvuldig afwegen in Amsterdam op 18 maart 2014. (Foto's: COB)

Dit was de Onderbreking Keuzes maken

Bekijk een ander koffietafelboek:

0/0