Nederland staat voor een grote verbouwing: het elektriciteitsnet moet worden verzwaard, warmtenetten aangelegd, woningen gebouwd en steden klimaatbestendig gemaakt. Al die opgaven komen samen op één plek: onder onze voeten.
In de podcast van de Kennisarena kabels en leidingen spreken Eric van den Beuken, adviseur Openbare Ruimt bij de gemeente Amsterdam en Michiel Wentholt, bestuurslid van het Gemeentelijk Platform Kabels en Leidingen over de groeiende druk op de ondergrond. Hun boodschap: de techniek is zelden het grootste probleem. De echte uitdaging is of overheden, netbeheerders en aannemers de schaarse ruimte gezamenlijk weten te organiseren. En vooral: van de praktijk leren.
De echte uitdaging is of overheden, netbeheerders en aannemers de schaarse ruimte gezamenlijk weten te organiseren. En vooral: van de praktijk leren.
De ondergrond is vol
Volgens Eric wordt de ruimte onder de stad steeds schaarser. Niet alleen kabels en leidingen vragen een plek, maar ook waterberging, boomwortels, ondergrondse afvalcontainers en voorzieningen voor de energietransitie. Al die opgaven concurreren om dezelfde ruimte.
Michiel ziet daarin de reden waarom de ondergrond niet langer puur technisch is, maar vooral een bestuurlijke en stedenbouwkundige opgave, hoe werk je samen, hoe verdeel je de ruimte en de kosten? Woningbouw, mobiliteit, energie en klimaatadaptatie komen er allemaal samen. Om te toetsen of de praktijk nog overeenkomt met de zorgvuldig voorbereide vergunningen, organiseerde Amsterdam een actieweek: medewerkers liepen een week mee met toezichthouders en uitvoerders in de stad. De vraag: komt de werkelijkheid overeen met wat vooraf is afgesproken?
Papier botst met de praktijk
Het antwoord was confronterend. Vooral onder de intensief gebruikte stedelijke omgeving blijken voortdurend onverwachte obstakels te liggen: vergeten leidingen, oude funderingen en constructies die nooit zijn geregistreerd. Zodra de eerste schop de grond in gaat, moet vaak worden geïmproviseerd. De stad kan immers niet worden stilgelegd.
Uit de eerste bevindingen blijkt dat in de drukste delen van Amsterdam bij zo’n tachtig procent van de projecten wordt afgeweken van de oorspronkelijke vergunningsafspraken. Niet uit onwil, benadrukken beide mannen, maar omdat de werkelijkheid complexer is dan vooraf voorzien. Michiel: “Dat het zo hoog is, is het probleem. Dit speelt niet alleen in Amsterdam, iedere gemeente met een volle ondergrond loopt hier tegenaan.”
“Dat het zo hoog is, is het probleem. Dit speelt niet alleen in Amsterdam, iedere gemeente met een volle ondergrond loopt hier tegenaan.”
Leren gebeurt nog te weinig
Niet de aannemers vormen het knelpunt, zegt Eric. Hun vakmanschap bij onverwachte situaties viel juist op. Afwijkingen worden zorgvuldig vastgelegd en besproken met de opdrachtgever. Het probleem zit verderop: die kennis bereikt zelden de mensen die de volgende vergunning opstellen. Zo ontstaat een paradox: elke afwijking wordt netjes opgelost, maar de organisatie als geheel leert er nauwelijks van. Eric: “De missing link is de werkelijkheid.”
Overheden investeren volgens hem veel in beleid en vergunningen, maar veel minder in de vraag of plannen in de praktijk ook werken. De actieweek was dan ook geen controlemiddel, maar een poging te begrijpen waarom praktijk en ontwerp uiteenlopen, om zo de voorkant van het proces te verbeteren.
De missing link is de werkelijkheid.
Een vergunning beschermt de toekomst
Michiel benadrukt dat dit geen Amsterdams vraagstuk is: elke gemeente die werkt aan woningbouw, energietransitie of klimaatadaptatie krijgt hiermee te maken. Een vergunning is voor hem meer dan papierwerk: het beschermt leveringszekerheid, veiligheid en de ruimte die toekomstige generaties nodig hebben. Afwijken tijdens de uitvoering is soms onvermijdelijk, maar dan moet je achteraf wél begrijpen waarom, anders herhalen dezelfde situaties zich.
Niet de techniek, maar de samenwerking
Veel oplossingen zijn vooral kortetermijnoplossingen: past een leiding niet, dan wordt een alternatieve route gezocht. Dat lost het directe probleem op, maar schuift het soms door. Michiel: “Je creëert chaos ergens anders.” Eric vult aan: “Of later.”
Je creëert chaos ergens anders.
Elke keuze in de ondergrond heeft gevolgen voor toekomstige opgaven. De echte vraag is volgens Eric niet hoe je vandaag een project uitvoert, maar of die keuze over twintig jaar nog steeds verstandig blijkt.
Als de ondergrond steeds voller raakt, is dus niet de techniek bepalend, maar de samenwerking tussen overheden, netbeheerders en marktpartijen. Precies daar ligt een cruciale rol voor de Kennisarena: als onafhankelijke verbinder brengt het deze partijen structureel bij elkaar, deelt het de lessen uit praktijk  breder in de sector en zorgt het ervoor dat kennis die nu nog verloren gaat tussen uitvoering en beleid, wél op tafel komt bij de volgende vergunning. Daarmee is de Kennisarena niet alleen kennisplatform, maar de spil die moet voorkomen dat elke gemeente afzonderlijk hetzelfde wiel opnieuw uitvindt.
Daarmee is de Kennisarena niet alleen kennisplatform, maar de spil die moet voorkomen dat elke gemeente afzonderlijk hetzelfde wiel opnieuw uitvindt.
