Platform Meerwaarde ondergrond

Het platform Meerwaarde ondergrond is dé plek waar markt, overheid en kennisinstituten kennis en ervaringen uitwisselen over vraagstukken rond ondergronds ruimtegebruik en ruimtelijke ordening. Het platform is een fusie van het voormalige COB-platform O&O en de voormalige Carrousel Ondergrond en ordening.

Het platform Meerwaarde ondergrond is een praktijkgemeenschap gericht op het creëren van meerwaarde met de ondergrond. In de praktijk wordt veel gesproken over integrale gebiedsontwikkeling, maar men vergeet vaak de potentie van de bodem. De ondergrond kan een kwaliteitsimpuls geven aan de bovengrond; dat is waar het binnen dit platform om draait. Welke waarde voegt ondergronds ruimtegebruik toe? Kunnen we die meerwaarde ook hard economisch neerzetten?

De platformbijeenkomsten zijn altijd gericht op het uitwisselen en vergaren van kennis waar de praktijk om vraagt. Dagelijkse worstelingen krijgen zo een plek evenals het uitdiepen van strategisch relevante onderwerpen. Agendering van de onderwerpen wordt door de deelnemers zelf bepaald. Er is plek voor een scala aan onderwerpen die betrekking hebben op waardering, afweging en agendering van de ondergrond. De onderwerpen kunnen zowel beleidsmatig van aard zijn als projectgericht.

Bijeenkomsten

De programmering van de platformbijeenkomsten is gebaseerd op de ideeën en onderwerpen die de deelnemers aandragen. Er komen zowel actuele vraagstukken op de agenda als inspirerende bezoeken om bij andere vakgebieden in de keuken te kijken. Hieronder een aantal korte impressies van recente en verwachte bijeenkomsten:

Donderdag 14 november 2019
De eerstvolgende bijeenkomst van platform Meerwaarde ondergrond wordt gehouden op donderdag 14 november 2019 van 13.00 uur tot 16.30 uur (inloop vanaf 12.30 uur). Deze bijeenkomst zal in het teken staan van ‘Waarde’. Omdat waarde ook voor het platform Beheer en onderhoud belangrijk is, zijn ook de leden van dat platform uitgenodigd.

Ondergronds bouwen in het algemeen en tunnels in het bijzonder leveren een bijdrage aan de waarde van een stad, gebied, netwerk en de omgeving. Die waarde wordt tijdens de planvoorbereiding van een project in kaart gebracht. De baten worden afgezet tegen de kosten en mede op basis hiervan wordt wel of niet voor een ondergrondse oplossing gekozen. Een veelgebruikte aanname is dat alleen bij hoge grondprijzen en meervoudig ruimtegebruik  ondergronds bouwen economisch rendeert. Achteraf blijkt echter vaak dat de ondergrondse mogelijkheden (maatschappelijke) waarde toevoegt aan de bovengrond die voorafgaand aan het project niet zijn erkend. Mede door dit gebrekkige zicht op de baten wordt de instandhouding van ondergrondse objecten al snel gezien als “hoge kosten”. Voor tunnelbeheerders is het daarom van belang dat in de exploitatiefase niet alleen de kosten, maar ook de baten expliciet inzichtelijk zijn. Daarmee wordt het mogelijk om in de exploitatiefase een gefundeerde discussie te voeren over wat nodig is, wat dat oplevert (waarde) en wat dat mag kosten.

Binnen het platform Meerwaarde ondergrond is de afgelopen jaren onderzoek uitgevoerd naar de waarde van ondergronds bouwen, met name van tunnels en parkeergarages. De afgelopen maanden zijn de onderzoeken gebundeld in een rapport dat, samen met een nadere invulling door het Centraal Planbureau, aan de platformleden wordt gepresenteerd. Op de bijeenkomst gaan de leden van de twee platforms hier met elkaar over in gesprek.

Het aantal deelnemers is enigszins beperkt. Dus meld u snel aan via manon.bouwer@cob.nl.
>> Download agenda bijeenkomst 14 november 2019 (pdf, 825 kB)

Donderdag 5 september 2019
De een gezamenlijke bijeenkomst met het platform Kabels en leidingen was goed bezocht; zo’n vijftig waren aanwezig in Zoetermeer. De centrale vragen die middag waren voor beide groepen interessant: welke impact heeft de warmtetransitie op de ondergrondse infrastructuur en hoe kan bij het realiseren van een ondergrondse opgave de maximale maatschappelijke waarde bereikt worden?

In opdracht van het ministerie van BZK zijn 27 gemeenten bezig met het opdoen van kennis en ervaring voor het aardgasvrij maken van een geselecteerde proefwijk. Zoetermeer is een van deze gemeenten en die wilde graag hun casus met het COB-netwerk delen. Integraliteit en samenloop met andere opgaven spelen een belangrijke rol. Er is onder meer besproken hoe gemeenten en netbeheerders gezamenlijk kunnen werken aan een invulling die enerzijds de meeste maatschappelijke waarde oplevert en anderzijds past bij de eigen organisatiedoelstellingen.

Op de bijeenkomst kwamen nog twee onderwerpen aan bod. De gemeente Westland gaf een presentatie over regie op de bundeling van private initiatieven voor de energietransitie. Robert van Hoof (Infram) schetste mogelijke oplossingen voor ‘ontwerpen vanuit maximale gebiedswaarde’. De platformleden gingen vervolgens in vijf subgroepjes uiteen om aan de slag te gaan met vragen over de hoogste baten en minimale kosten voor een aardgasvrije wijk. De bijeenkomst werd afgesloten met een korte pitch door de groepen.
>> Download de presentaties (pdf, 5 MB)
>> Download verslag (pdf, 300 KB)

Donderdag 21 maart 2019
Voor de eerste bijeenkomst in 2019 is gelijk groots uitgepakt: het Panorama Nederland van het College van Rijksadviseurs werd opgebouwd in de Bouwcampus! De expositie (met bijbehorende publicatie) laat zien hoe de grote maatschappelijke vraagstukken van nu de sleutel kunnen zijn voor de ruimtelijke inrichting in de toekomst. De bodem en ondergrond spelen een belangrijke rol in het vergezicht, zowel in de energietransitie, de klimaatopgave als de bouwopgave. Het Panorama Nederland laat mooi zien hoe de onder- en bovengrond met elkaar verbonden zijn!

Na de toelichting op het Panorama Nederland volgde een masterclass value engineering: hoe bereken je ondergrondse waarde en hoe zet je die in? Een praktijkvoorbeeld kwam uit Eindhoven. Studenten van Saxion hebben de kansen voor het ondergronds brengen van het spoor verkend en vertaald in een prachtig beeldenboek. Ter afsluiting keken de platformleden met elkaar naar de koers van het platform voor het komende jaar. De thema’s batengericht ontwerpen en besluitvorming op basis van laagste maatschappelijke kosten / hoogste maatschappelijke baten, staan hierin centraal.
>> Bekijk de complete agenda (pdf, 210 KB)

Donderdag 13 december 2018
Het was een geslaagde platformbijeenkomst in het bijzondere ABC Architectuurcentrum Haarlem! Naast de platformleden waren er ook specialisten in ruimtelijke ordening, stedenbouw, klimaat en energie aanwezig. Het draaide allemaal om een toekomstbestendige ondergrondse infrastructuur. In het eerste blok presenteerden Edith Boonsma en Gijsbert Schuur de resultaten van het project Common ground voor ondergrondse infra. Sinds begin dit jaar werken alle partijen uit de wereld van de kabels en leidingen (overheden, netbeheerders, aannemers, adviseurs, kennisinstellingen) samen aan het in kaart brengen van de opgave waar de sector voor staat.

In het tweede blok presenteerden Oscar Kerssens van de gemeente Haarlem en Merijn van Loon van CroonenBuro5 de renovatieopgave in de wijk Meerwijk, onderdeel van stadsdeel Schalkwijk in Haarlem. De gemeente gaat hier binnen het project Meerwijk integrale vernieuwing openbare ruimte (IVORiM) aan de slag met de vernieuwing van de inrichting openbare ruimte. Een onderdeel daarvan zijn de energie- en klimaatopgaven. Cruciaal in de aanpak is dat de gemeente de vervanging van de riolering als ‘natuurlijke moment’ wil aangrijpen om in de wijk een warmtenet aan te leggen en daarmee een stap in de energieopgave te zetten. Osar en Merijn vertelden over de achtergrond van deze wijkontwikkeling, de ambities en de scenario’s die in het masterplan zijn vastgelegd. Vervolgens hebben de deelnemers in een workshop op een creatieve en speelse manier oplossingen voor een aantal vragen en dilemma’s van de gemeente gezocht. Dit heeft veel out-of-the-boxideeën opgeleverd. Al met al was het een hele inspirerende en, vooral ook, gezellige middag!
>> Bekijk agenda (pdf, 665 KB)
>> Download presentaties (pdf, 5.8 MB)

Donderdag 20 september 2018
De leden van het platform Meerwaarde ondergrond brachten op donderdag 20 september 2018 een bezoek aan het project Houthaven in Amsterdam. Marco de Boer (manager Spaarndammertunnel) en Franke Smidstra (omgevingsmanager Houthaven) vertelden de platformleden over de politieke besluitvorming en de ontwikkeling van het project. Houthaven is een mooi voorbeeld van de meerwaarde van ondergronds bouwen: geen auto’s meer op straat maar onder de grond. Door de aanleg van de Spaarndammertunnel zijn de bewoners van de nieuwe wijk Houthaven verbonden met de oude stadswijk Spaandammerbuurt aan de andere kant van de weg. Ook is er veel bovengrondse ruimte voor nieuwe omgevingsfuncties ontstaan. Dit zorgt voor een enorme opwaardering van de omgevingskwaliteit. Bijzonder aan het project is de betrokkenheid van de stakeholders en eindgebruikers gedurende het hele proces.
>> Download presentatie Houthaven (pdf, 4.3 MB)

De tweede helft van de middag stond in het teken van het COB-project Waarde van ondergronds bouwen. Kernteamleden Gijsbert Schuur en Geert Roovers informeerden de platformleden over de resultaten en voortgang van het project. De afgelopen twee jaar is van tien ondergrondse projecten de waarde van het ondergronds ruimtegebruik geëvalueerd door middel van zowel een (ex post) MKBA-studie als een studie van het besluitvormingsproces. De komende maanden gaat het team de resultaten van de onderzoeken bundelen en toegankelijk maken voor bestuurders, ruimtelijke ordenaars en stedenbouwkundigen. Met de platformleden is er nagedacht over de koers van het project en de manier waarop de platformleden actief in het project betrokken kunnen worden. Dit heeft tot diverse ideeën geleid die nader zullen worden uitgewerkt.
>> Download de presentatie over Waarde van ondergronds bouwen (pdf, 740 KB)

Dinsdag 27 maart 2018
Twee netwerken van bodemprofessionals, ruimtelijke ordenaars en stedebouwkundigen maken kennis!

Dit was de ondertitel van deze bijeenkomst en dat is goed gelukt! We hebben kennis gemaakt met de mensen en de ideeën en inzichten die zij beiden hebben. Eerst vertelde Gijsbert Schuur over het COB, dat we voornamelijk werken vanuit de praktijk en kennis ontwikkelen die direct toegepast wordt in de praktijk. De kennis die het COB ontwikkelt is openbaar beschikbaar juist omdat we willen dat deze wordt toegepast, waarmee het gehele vakgebied beter wordt. Recent zijn een aantal cahiers opgeleverd, zoals De zeven sleutels voor een waardevolle afweging, Meer-waarde met de ondergrond en Slimme regie op de ondergrond.
>> Download agenda 27 maart 2018 (pdf, 303 KB)
>> Download verslag 27 maart 2018 (pdf, 318 KB)
>> Download presentatie COB (pdf, 5 MB)
>> Download presentatie Kennislab (pdf, 6 MB)

Donderdag 28 september 2017 – Intelligente inrichting van de ondergrond door koppeling wetenschap en de praktijk

>> Download agenda (pdf, 300 KB)
>> Download verslag (pdf, 460 KB)
>> Download presentaties (pdf, 6.6 MB)

Er wordt veel gesproken over de energietransitie, over de omgevingswet, over dynamische stedelijke gebieden en problemen die er zijn met inpassingen. Tijdens deze middag kregen de platformleden een kijkje in de keuken van gemeente Leiden. Ook de leden van het platform Kabels en leidingen waren uitgenodigd, omdat hun vakgebied veel raakvlakken heeft met de thema’s van deze bijeenkomst.

Het ging deze middag over de inpassing van de ondergrondse infrastructuur in het volle stationsgebied en de afwegingen die hiervoor gemaakt moeten worden. De wens van de gemeente is om alternatieve vormen van energievoorziening in het stedelijk ontwerp te integreren, maar er is, onder meer door de aanwezigheid van een tunnel, te weinig ruimte in de ondergrond voor de kabels en leidingen. Er is ook weinig ruimte voor bodemenergie. Met veertien woontorens in de planning is er een roep om regie.

Fransje Hooimeijer, universitair docent Environmental Technology and Design aan de TU Delft, ondersteunt de gemeente hierbij. Samen met haar studenten werkt ze aan een manier om de technische ruimte van de stad in beeld te brengen, zodat de verschillende benodigde disciplines samen aan oplossingen kunnen werken. Fransje vertelde tijdens de platformbijeenkomst samen met twee studenten hoe zij informatie zichtbaar hebben gemaakt voor beslissers.
De gemeente Leiden en de TU Delft vinden elkaar in het stationsgebied (Foto: COB).

Vrijdag 21 juli 2017 – Excursie Museonder

De leden van het platform Meerwaarde ondergrond waren op 21 juli 2017 van harte welkom op het hoofdkantoor van Het Nationale Park De Hoge Veluwe. Na ontvangst en lunch werd door adjunct-directeur Harald de Boer een presentatie gegeven over het gebied. Hij vertelde wat er allemaal nodig is om dit particuliere park aantrekkelijk, gezond en draaiend te houden. Naast investeringen in diverse natuurprojecten wordt er ook geïnvesteerd in het centrum. Het restaurant en de entrees worden vernieuwd, en daarna komt ook het Museonder aan bod.

Na de presentatie wordt het hoog tijd om het Museonder te bezoeken. De deelnemers mogen plaatsnemen in Landrovers! Het Museonder, het eerste ondergrondse museum ter wereld, blijft hoge ambities houden en de droom is dé Nederlandse publiekstrekker te worden over bodem en ondergrond. Bij binnenkomst zien de platformleden een gebouw dat in de grond steekt; je wandelt onder de wortels door van een oude boom. De platformleden ervaren de verschillende bodemprocessen, zien hoe waterstromen onder de grond lopen, kunnen vervuild water volgen, en kijken dieper naar het middelpunt van de aarde, waar ze de grond voelen bewegen.

Voldaan door alle indrukken komt er een einde aan dit inspirerende bezoek. Het Nationale Park De Hoge Veluwe: dank voor jullie gastvrijheid, jullie verhalen en de Landrovertour over het prachtige park. Het platform komt ongetwijfeld terug als het nieuwe Museonder gereed is!

Dinsdag 9 mei 2017 – Omgevingswet en ondergrond
Ondergrondse bouwers en netbeheerders zijn nodig bij het opstellen van omgevingsvisies en -plannen, omdat hun praktijkkennis de kansen voor meervoudig ondergronds ruimtegebruik kan vergroten, maar hoe betrek je als overheid die bedrijven in het ruimtelijke planproces? De verbinding tussen markt en overheid is essentieel voor de afwegingen die in het kader van de Omgevingswet gemaakt moeten worden. Het COB is dan ook dé plek om naar oplossingen te zoeken. De COB-publicaties Slimme regie op de ondergrond en Meer-waarde van de ondergrond beschrijven al allerlei manieren om de ondergrond in ruimtelijke planprocessen te benutten. De Omgevingswet biedt de mogelijkheid om deze theorie in de praktijk te brengen.

Deze bijeenkomst werd voorbereid door twee gemeenten, drie advies- en ingenieursbureaus en twee bouwbedrijven. De deelnemers kregen praktische tips uit alle hoeken. Nicole Hardon en Remco de Boer gaven een presentatie vanuit het programma Aan de slag met de Omgevingswet. Er is en er wordt veel ontwikkeld om de implementatie van de wet soepel te laten verlopen. Toch is de ondergrond nog niet altijd goed verwerkt, zo bleek uit de afbeelding onder de kop ‘inzicht en samenhang door integrale afwegingen’: onder het maaiveld was niets te zien. Inmiddels is de infographic aangepast (juni 2017).
>> Download presentatie (pdf, 1.3 MB)

(Afbeelding: Rijksoverheid, via omgevingswetportaal.nl)

De deelnemers werden vervolgens in twee groepen verdeeld, waarbij elke groep verder brainstormde over de aanpak van een praktijkproject in relatie tot de Omgevingswet. Leendert de Bruin (Heijmans) vertelde over het project A4 Schiedam en Marc van Someren (gemeente Haarlem) over de integratie van de ondergrond in het pilotgebied Amsterdamsevaart.

De discussies in de twee groepen concentreerden zich rond twee thema’s: participatie en data. Er is dan ook besloten om die thema’s nader uit te werken.
>> Download verslag (pdf, 350 KB)

(Foto: COB)

Deelnemers

Klik op het bedrijfslogo voor de deelnemende personen

Antea Nederland B.V.

Locatie: Oosterhout, Beneluxweg 125
Léon Verhoeven, rol: Lid

Arcadis SITU Technieken

Locatie: Arnhem, Beaulieustraat 22
Edwin van der Knoop, rol: Lid
Willie Theunissen, rol: Lid

Brandweer Amsterdam-Amstelland

Locatie: Amsterdam, Karspeldreef 16
Ron Beij, rol: Lid

COB

Locatie: Delft, Van der Burghweg 1
Edith Boonsma, rol: Projectleider
Gijsbert Schuur, rol: Coordinator
Manon Bouwer, rol: Begeleider/Facilitator

Croonwolter&dros

Locatie: Roosendaal, Ettenseweg 20
Harry Engwirda, rol: Lid

Deltares

Locatie: Delft, Boussinesqweg 1
Derk van Ree, rol: Lid

Dunea NV Duin & Water

Locatie: Zoetermeer, Plein van de Verenigde Naties 11
Mark Janssen Lok, rol: Lid

Enexis B.V.

Locatie: 'S-hertogenbosh, Magistratenlaan 116
Jos Lemmens, rol: Lid

Gemeente 's-Hertogenbosch

Locatie: 'S-hertogenbosch, Wolvenhoek 1
Harke Tuinhof, rol: Lid
Ine Flinkers, rol: Lid
Ven van der Ven, rol: Lid

Gemeente Alphen aan den Rijn

Locatie: Alphen Aan Den Rijn, Stadhuisplein 1
Martin Groen, rol: Lid
Sytze Fokkema, rol: Lid

Gemeente Amsterdam Projectmanagementbureau (voormalig Ingenieursbureau)

Locatie: Amsterdam, Weesperstraat 430
Katinka Zollner, rol: Lid
Lidwien Besselink, rol: Lid
Paul Elzenaar, rol: Lid

Gemeente Amsterdam Verkeersleiding (Verkeer en Openbare Ruimte)

Locatie: Amsterdam, Dijksgracht 1
Michiel Wentholt, rol: Lid

Gemeente Den Haag Dienst Stadsbeheer

Locatie: Den Haag, Spui 70
John Nieuwmans, rol: Lid

Gemeente Dordrecht

Locatie: Dordrecht, Spuiboulevard 300
Rob Mank, rol: Lid

Gemeente Haarlem Stedelijke Ontwikkeling

Locatie: Haarlem, Zijlvest 39
Eveline de Graaff, rol: Lid
Rolf Tjerkstra, rol: Lid

Gemeente Rotterdam Stadsontwikkeling

Locatie: Rotterdam, Wilhelminakade 179
Flip van Keulen, rol: Lid
Jo Janssen, rol: Lid
Joost Martens, rol: Lid
Stanley Tjan, rol: Lid

Gemeente Utrecht Dienst Stadsontwikkeling

Locatie: Utrecht, Stadsplateau 1
Marianne Langenhoff, rol: Lid
Ron de Puy, rol: Lid

Heijmans Integrale Projecten B.V.

Locatie: Rosmalen, Graafsebaan 67
Leendert de Bruin, rol: Lid

Movares regio Noordwest

Locatie: Amsterdam, Rhijnspoorplein 36
Nienke van de Lune, rol: Lid

Provincie Zuid-Holland

Locatie: Den Haag, Zuid-Hollandplein 1
Rogier Pronk, rol: Lid
Werncke Husslage, rol: Lid

Provincie Zuid-Holland Dienst Beheer Infrastructuur

Locatie: Den Haag, Koningskade 40
Kees Bergen, rol: Lid
Renée Lameijer, rol: Lid
Taco Querens, rol: Lid

Rijkswaterstaat Leefomgeving Bodem+

Locatie: Rijswijk, Lange Kleiweg 34
Nicole Hardon, rol: Lid
Remco de Boer, rol: Lid

Rijkswaterstaat WVL Water Verkeer en Leefomgeving

Locatie: Utrecht, Griffioenlaan 2
Edwin van der Wel, rol: Lid

Saxion Hogeschool

Locatie: Deventer, Handelskade 75
Geert Roovers, rol: Lid

TEC Tunnel Engineering Consultants

Locatie: Amersfoort, Laan 1914 No 35
Corinne Koot, rol: Lid
Daniel Rits, rol: Lid

TU Delft

Locatie: Delft, Jaffalaan 5
Niek Mouter, rol: Lid