Aan welke knoppen kun je draaien om tunnels kosteneffectiever te renoveren? Met die vraag zijn Hans Janssens en Peter Kole en hun team aan de slag gegaan in het kader van het project Analyse kosten tunnels. Het project is zeker nog niet afgerond, maar één ding is al wel duidelijk: het zijn andere knoppen dan veelal wordt aangenomen. De grootste potentiële winst zit in proces- en organisatiekosten en veel minder in besparen op techniek.
Hans en Peter, beiden projectleider voor het COB-project Analyse kosten tunnels, pleiten dan ook voor meer aandacht voor de organisatorische aspecten van tunnelrenovaties: “Het systeem van checks and balances is steeds verder uitgedijd. We breiden contracten uit om risico’s te beheersen en hinder maximaal te beperken. Maar daarbij wordt zelden de vraag gesteld wat dat precies gaat kosten. Die extra eisen leiden tot uitgebreidere of extra processtappen. Bij niet-rijkstunnels zien we dat soms voor een hoger uitrustingsniveau wordt gekozen dan wettelijk vereist en worden hogere uitvoeringseisen gesteld dan strikt noodzakelijk. Dat leidt voor die tunnels tot hogere kosten. Verder leidt overdracht van risico’s aan de markt ertoe dat marktpartijen die risico’s beprijzen, waardoor de totale kosten verder omhoog gaan.”
“We breiden contracten uit om risico’s te beheersen en hinder maximaal te beperken. Maar daarbij wordt zelden de vraag gesteld wat dat precies gaat kosten.”
Volwassen sector
“Twintig jaar geleden hadden we die verregaande procesbeheersing nodig om controle te krijgen op de techniek en het totstandkomingsproces. Maar inmiddels is de sector een stuk volwassener. We kunnen met minder toe”, is de stellige overtuiging van de twee projectleiders en hun team op basis van gehouden interviews en deskresearch. “Renovatie is niet zo verschrikkelijk ingewikkeld. De opdracht is om dezelfde functie terug te brengen. Over die functie hoeven we dus niet meer na te denken. We hoeven het niet te benaderen alsof het om nieuwbouw gaat, met alle daarbij behorende uitvoerige variantenstudies, ontwerpstappen, analyses en verificaties. Bovendien hebben we niet genoeg tijd, geld en capaciteit om renovaties aan te blijven vliegen zoals we nu doen. We moeten keuzes maken.”
De conclusie dat er aan de proceskant veel te winnen valt, komt niet uit de lucht vallen. Peter en Hans: “We wisten wel dat daar wat te halen viel, maar het aandeel van de proceskosten in het geheel is beduidend groter dan we vooraf verwacht hadden. We zijn verrast door de grote verschillen tussen renovatieprojecten van grote en kleine tunnelbeheerorganisaties. De proces- en organisatiekosten zijn soms hoger dan de directe bouwkosten. In het algemeen kunnen we stellen dat hoe groter de organisatie, des te hoger het aandeel proceskosten.”
Overkill
Als voorbeeld van uit de hand lopende proceskosten, noemen de projectleiders de vervanging van een vluchtdeur. “Bij renovatie doorlopen we voor zo’n vluchtdeur alle denkbare stappen van functioneel ontwerp tot en met testen, inclusief de daarbij behorende controleprocessen. Dat kost tijd, geld en inzet van vakmensen. In de praktijk is er in de markt maar één vluchtdeur beschikbaar. Die is gecertificeerd, voldoet aan de eisen en wordt veelvuldig toegepast. Je kunt er dus ook voor kiezen vluchtdeuren een-op-een te vervangen, zonder al die ontwerp-, verificatie-, validatie- en testprocessen. Vergelijk het maar met de aanschaf van een nieuwe wasmachine. Je weet wat je nodig hebt. Daar hoef je niet eerst een variantenstudie voor te doen. Een simpele afnamecontrole voldoet dan ook.”
Durf
“De proceskosten kunnen dus naar beneden. Maar… je moet wel durven. Dat begint in het besluitvormingsproces. De genoemde processtappen worden ingebouwd om grip te krijgen op de opgave. Dat moet je durven loslaten. En dus niet werken zoals bij complexe nieuwbouw, waar meer analyses, onderzoeken en controleprocessen nodig zijn om tot een optimum te komen. Bij renovatie gaat het in tachtig procent van de opgave om een-op-een vervanging van tunneltechnische installaties en herstel van civiele schades. Dat moeten we niet moeilijker maken dan het is. De eerste stap is dat tunneleigenaren erkennen dat dit over interne processen en contractvormen gaat en dat zij daarmee aan de slag kunnen. Daarna is het een kwestie van uitproberen. Kies een relatief eenvoudige tunnelrenovatie. Kijk welke processen je daarbij kunt vereenvoudigen of achterwege laten en kijk ook of het ten aanzien van de eisen aan de techniek een onsje minder mag. Doe dit met een klein en deskundig team. Vanuit die ervaring kun je leren.”
Ook beheer en onderhoud
De noodzaak om meer grip te krijgen op kosten voor tunnelrenovaties is evident. Het project Analyse kosten tunnels is gestart met het doel tunneleigenaren meer inzicht te geven in de kostenopbouw van tunnelprojecten. Voor het eerste jaar is tunnelrenovatie daar uitgelicht. Inmiddels zijn er al aanwijzingen dat er bij beheer en onderhoud hetzelfde aan de hand is met vermoedelijk dezelfde oorzaak. De eerste bevindingen zijn toegelicht tijdens het Diner van de Ondergrond waar ook Martin Wijnen (DG Rijkswaterstaat) een oproep deed die naadloos aansloot bij de conclusies van dit onderzoek.
Inzicht in kosten
Met een team van experts uit allerlei geledingen van de tunnelsector zijn de factoren in kaart gebracht die in de praktijk kostenverhogend zijn. Het projectteam heeft om te beginnen de kosten in kaart gebracht van renovaties, uitgesplitst naar rijks- en niet-rijkstunnels. Daarbij is gebruikgemaakt van informatie van recent gerealiseerde renovaties.
“Het ontwikkelen van standaarden om alle kostenaspecten zichtbaar te maken is een opgave voor de sector. Je moet weten waar je het over hebt voor je kunt verbeteren.”
Dat proces is nog niet afgerond. Het blijkt in de praktijk niet altijd eenvoudig om inzicht te krijgen in alle kostenaspecten. Overzichten van directe kosten zijn veelal wel goed voorhanden, maar het is lastig om de proces- en organisatiekosten goed toe te delen. Hans: “We weten nog niet goed welke elementen binnen de organisatorische- en proceskosten dominant zijn. Het hele team heeft hier veel tijd en aandacht in gestoken, maar inzicht in de indirecte kosten is vaak niet in detail beschikbaar of niet eenduidig weergegeven. Het ontwikkelen van standaarden om alle kostenaspecten zichtbaar te maken is een opgave voor de sector. Je moet weten waar je het over hebt voor je kunt verbeteren. Als onderdeel van het COB-tunnelprogramma 2026-2031 gaan we dan ook door met dit project. De input van het Diner van de Ondergrond nemen we mee in de plannen voor 2027.”
