Renoveren kun je leren

Participeren of contact opnemen?

Hieronder vindt u links naar formulieren om maatregelen en suggesties in te dienen:

>> Naar het formulier om maatregelen in te dienen
>> Naar het formulier om overige suggesties in te dienen

Wilt u bijdragen aan dit groeiboek? Heeft u een idee voor een nieuw onderwerp? Of heeft u een vraag? Neem dan contact op met het COB per mail info@cob.nl of telefonisch 085 – 4862 410. We horen graag van u!

Risicos in oudere constructies

Monument

De renovatie van een tunnel wordt nog iets ingewikkelder als het bouwwerk is uitgeroepen tot rijksmonument. Veranderingen die nodig zijn om de veiligheid te waarborgen, mogen dan niet zonder meer worden gerealiseerd. De Maastunnel is het bekendste voorbeeld in Nederland.
>> Lees meer over de Maastunnel

De renovatie van de Velsertunnel

De Velsertunnel werd vanaf april 2016 gedurende negen maanden volledig afgesloten. De eerste twaalf weken waren beschikbaar voor de civiele renovatie.

Dit hoofdstuk beschrijft de civieltechnische risico’s bij de renovatie van tunnels. Wanneer een civiele constructie wordt gerenoveerd, ligt de oplevering al vele tientallen jaren achter ons. Wat precies is opgeleverd en hoe schades in het verleden zijn ontstaan en hersteld, is vaak onmogelijk te achterhalen. Wanneer je iets sloopt, ziet hetgeen er overblijft er vaak anders uit dan verwacht. Onverwachte gebeurtenissen tijdens de renovatie zijn eerder regel dan uitzondering, wat risico’s geeft op het uitlopen op de planning en financiële tegenvallers. Dit hoofdstuk gaat in op de technische voorbereiding en uitvoering.

Samenwerking

Doel van een renovatie is het opleveren van een werkende tunnel waarmee je kunt werken. De tunnelbeheerder is degene die de gerenoveerde tunnel in ontvangst neemt en ermee moet kunnen werken. Uitgebreid de ruimte nemen om de vraag van de beheerder uit te harden in samenspraak met de projectorganisatie draagt bij aan het begrijpen van de scope. Deze aanpak leidt uiteindelijk ook tot minder gedoe in de realisatiefase.

“Besteed tijd aan het goed doorgronden van de wensen van de beheerder.”
Loskoppelen van discussies

Tijdens de vierkantsafsluiting voert de aannemer elke morgen voortgangsoverleg. Tijdens dit overleg wordt bij onverwachte gebeurtenissen besloten tot de beste oplossing in tijd en kwaliteit, waarna deze direct wordt uitgevoerd. Dit gebeurt in overleg met de opdrachtgever als dat contractueel noodzakelijk is. Wanneer een contractuele discussie ontstaat, wordt deze op een ander niveau in de projectorganisatie ingebracht. Contractuele discussies blijven zo buiten het team dat dicht op de uitvoering zit en hebben geen invloed op de goede verstandhouding.

Opdrachtgever en opdrachtnemer werken samen aan de beste technische oplossing, ook als het even tegenzit. Wanneer contractuele discussies de overhand krijgen, vertragen ze de uitvoering en is uitloop op de planning onvermijdelijk. Dit geldt tijdens de vierkantsafsluiting (volledige afsluiting), maar ook in de maanden van voorbereiding daaraan voorafgaand.

“Koppel de techniek en contractuele discussies los.”

Kenmerkend voor de renovatie van een tunnel is de korte periode waarin alles moet gebeuren. Een tunnel is een belangrijke schakel in het verkeersnetwerk. Een afsluiting geeft veel hinder en moet daarom zo kort mogelijk duren. De druk op het team van opdrachtgever en opdrachtnemer, en dan met name de sleutelfunctionarissen, is groot. Er wordt veel commitment verwacht. Belangrijk is dat de teams van opdrachtgever en opdrachtnemer elkaar vertrouwen, respecteren, waarderen en ook motiveren. Investeer in een goede samenwerking!

Dat een groot deel van het opdrachtnemersteam van de Renovatie Velsertunnel ook aan de renovatie van de Coentunnel heeft gewerkt, heeft in het begin voor een soepele start gezorgd. Ook een goede samenwerking met het bevoegd gezag bevordert een soepel verloop van de werkzaamheden. Een open houding van de aannemer, waarbij bevoegd gezag tijdig wordt geïnformeerd en wordt uitgenodigd voor te toetsen werkzaamheden, geeft vertrouwen. Noodzakelijke procedures worden hierdoor sneller doorlopen.
>> Lees meer over de ingrediënten om de samenwerking positief te beïnvloeden

As-builtinformatie

“Bekijk de as-builtinformatie kritisch en investeer in het compleet maken hiervan.”
Boeken

Na de aanleg van de Velsertunnel in 1957 zijn meerdere boeken geschreven over de bouw. Tijdens de renovatie zijn deze waardevol gebleken om de precieze wijze waarop de tunnel is gebouwd te achterhalen. Deze boeken helpen je in te leven in die tijd, en bij het achterhalen van het waarom van bepaalde bouwmethoden. Terugkijkend zijn er voorbeelden te noemen van onverwachte zaken die aan het licht kwamen tijdens de renovatie, die op de foto’s in deze boeken zichtbaar zijn, maar niet voldoende op waarde zijn beoordeeld.

Een van de eerste stappen van een renovatieproject is het verzamelen van de as-builtinformatie. Deze wordt in principe door de opdrachtgever aangeleverd. Bekijk deze informatie kritisch. De as-builtinformatie is niet altijd volledig. Vaak bestaat de informatie uit ontwerptekeningen in plaats van as-builttekeningen. Wijzigingen tijdens de uitvoering, en reparaties die na oplevering zijn uitgevoerd, zijn niet of nauwelijks vastgelegd.

Veel informatie staat niet op papier, maar zit in de hoofden van mensen. Interviews met de beheerder levert aanvullende informatie op. Ook oud-beheerders kunnen vanuit hun geheugen informatie aanleveren. Na hun pensioen zijn zij meestal bereid om de ervaringen uit het verleden te delen. Hoewel zij geen tekeningen kunnen aanleveren, kunnen zij wel aangeven welke aanpassingen zijn uitgevoerd, zodat er gerichter kan worden gezocht naar afwijkingen.

Probeer je in te leven in de bouwmethoden uit de tijd waarin de tunnel werd aangelegd. Ga na wat de voor die tijd gebruikelijke methoden waren, bijvoorbeeld om de tunnel brandwerend te maken. Investeer in historisch onderzoek: overweeg de inzet van een bouwhistoricus.

Ook op andere plekken dan de Rijkswaterstaatarchieven is aanvullende informatie aanwezig. Denk hierbij aan het archief van de bouwaannemer of de aannemer die in het verleden reparaties heeft uitgevoerd. Artikelen in kranten en tijdschriften kunnen ook informatie opleveren over de bouw, (oorzaak van) schades en latere reparaties. Tijdens de bouw van grote civiele werken was en is het gebruikelijk de bouw vast te leggen in (foto)boeken. Ook worden er vele foto’s gemaakt door (amateur)fotografen, vaak door de aannemer aangemoedigd en toegelaten op het werk. Tijdens de bouw zijn deze rapportages te bewonderen op internet. Deze foto’s kunnen bij toekomstige renovaties een bron van informatie vormen, mits nog traceerbaar op het internet.

“Zorg voor een goed leesbare registratie van (de reden van) reparaties.”

Geleerd van de ervaringen uit het verleden ziet Rijkswaterstaat nu toe op een grondige registratie van alle reparaties. Een grote meerwaarde voor toekomstige renovaties is ook het vastleggen van de reden van de reparaties. Waarom was renovatie nodig? En waarom is voor een bepaalde werkwijze gekozen? We zijn afhankelijk van onze opvolgers om deze (digitale) registraties ook de komende vijftig jaar leesbaar te houden.

Onderzoeken voor start renovatie

“Uitgebreid onderzoek vooraf is noodzaak, inclusief verificatie.”
Onderzoek bij de Velsertunnel

Betonherstel
Tijdens de vierkantsafsluiting bleek dat er meer betonherstel noodzakelijk was dan vooraf was ingeschat op basis van visuele waarnemingen. Tijdens het fysiek controleren van de wanden (afkloppen) kwamen extra schades naar voren. Achteraf gezien was het beter geweest tijdens de voorbereiding meer tijd te reserveren om deze controles te kunnen uitvoeren.

Verwijderen dakribbels
Om het profiel van vrije ruimte (PVR) te vergroten, moeten de dakribbels worden verwijderd. Hiervoor zijn vooraf testen uitgevoerd om te bepalen hoe snel deze te verwijderen zijn en of de ribbels asbesthoudend waren. Bij het verwijderen van de dakplaten bleek dat het tunneldak zwart was. Verondersteld werd dat dit vervuiling betrof. Pas toen het puin van de dakribbels visueel werd geïnspecteerd, bleek dat het dak voorzien was van een PCB-houdende coating, aangebracht als brandremmende stof. In eerder milieukundig onderzoek was daar niet op getest.

De goede verstandhouding tussen opdrachtgever en -nemer heeft geleid tot een optimale bundeling van kennis, waardoor er een oplossing is bedacht waarbij de ribbels veilig voor werknemers en omgeving verwijderd konden worden. Bovendien kon de impact op de planning worden opgevangen zonder uitloop van de vierkantsafsluiting.

De ribbels zijn verwijderd met volledige adembescherming en aanvullende maatregelen die voorkwamen dat de PCB’s zich konden verspreiden door of buiten de tunnel. Alleen op de delen waar sloopwerkzaamheden moesten plaatsvinden is de coating verwijderd. Als voor gunning duidelijk was geweest dat een PCB-houdende coating aanwezig was, had vooraf een betere afweging gemaakt kunnen worden tussen geheel of gedeeltelijk verwijderen van de coating.

Asbest
Vooraf is een asbestinventarisatie uitgevoerd voor de hele tunnel. Pas later bleek dat er ook asbest zat in de afwateringsgoten van de lichtroosters bij de ingang van de tunnel. Met veel inspanning is dit nog voor de vierkantsafsluiting verwijderd.

Om het PVR te vergroten, wordt de vloer van de tunnel verlaagd. De oude vloer wordt hierbij weggefreesd. Vooraf is in een deel van de tunnel een proefstuk gefreesd om te bepalen hoe snel deze vloer verwijderd kon worden. Bekend was dat de vloer in het verleden was hersteld. Deze reparaties waren niet zichtbaar en er was onvoldoende vastgelegd hoe deze reparaties waren uitgevoerd. Het vermoeden was dat er veel ander materiaal en stalen delen in de vloer waren aangebracht. Ondanks grote inspanning, onder meer door historisch onderzoek, het uitvoeren van proeven en detectieapparatuur, bleek de informatie onvoldoende betrouwbaar. Tijdens de vierkantsafsluiting bleek in delen van de tunnel meer wapening en deuvels aanwezig. Het verwijderen van de vloer heeft hierdoor meer tijd gekost van vooraf gepland, waarvoor de buffertijden in de planning aangesproken zijn.

Probeer zo veel mogelijk onderzoeken vóór de start van de feitelijke renovatie (de periode dat de tunnel afgesloten is) uit te voeren. Houdt hierbij rekening met de kennis opgedaan bij het historisch onderzoek. Idealiter worden alle onderzoeken uitgevoerd voor gunning aan een aannemer. Bij de Renovatie Velsertunnel is in de aanbestedingsfase een dialoogronde opgenomen waarbij de aannemers de kans kregen om tijdens afsluitingen de tunnel te inspecteren en aan te geven welke aanvullende onderzoeken zij noodzakelijk achtten. Aan de opdrachtgever was de keuze om dit onderzoek uit te voeren en bij de contractstukken te voegen.

Verifieer je aannames. Ga niet alleen af op visuele waarnemingen, maar voer daadwerkelijk testen uit om de huidige toestand en de noodzaak tot reparaties te bepalen. Definieer de scope ruim. Test ook uitgebreid op schadelijke stoffen. Asbestonderzoeken zijn we gewend, maar test ook op andere stoffen die in het verleden vaak werden gebruikt en nu verboden zijn, zoals PCB’s, PAK’s en vervuiling van uitlaatgassen etc.

“Zorg voor voldoende ruimte in de planning om tegenvallers te kunnen opvangen.”

Onverwachte zaken zijn onvermijdelijk. Echter, de planning ligt al vast, wat betekent dat er meer werkzaamheden in dezelfde tijd moeten gebeuren. In die planning moet dus voldoende bufferruimte zitten om tegenvallers te kunnen opvangen.

Monitoring en deformatiemetingen

Tijdens de bouw is monitoring een van de instrumenten om risico’s te beheersen. De resultaten zijn opgenomen in het as-builtdossier. Na de bouw wordt het instrumentarium, en vaak ook de meetpunten, verwijderd. Dit maakt het onmogelijk om bij renovatie de meting voort te zetten en vast te stellen hoe de tunnel zich tijdens zijn levensduur heeft gedragen. Bij de Renovatie Velsertunnel waren de meetpunten nog aanwezig, waardoor er een referentiepunt was.

“Meet deformatie tijdens de renovatie en laat na renovatie de meetpunten zichtbaar achter.”
Lekkage in tunnels

Begin 2018 zijn er twee nieuwe publicaties over lekkage in tunnels uitgebracht: een vervolg op het rapport Lekkage in tunnels van Leo Leeuw (deskundige op het gebied van injectietechnieken) en een handreiking voor beheerders. De rapporten van Leo Leeuw bieden praktische informatie over methoden die gebruikt worden om een lek te dichten. De handreiking is samengesteld door een werkgroep van het COB. Hierin wordt de procesmatige aanpak van een lekkages beschreven, van constatering tot oplossing.
>> Lees meer

Deformatiemetingen zijn belangrijk wanneer je tijdens de renovatie werkzaamheden uitvoert waarbij het gewicht van de tunnel verandert, of die impact kunnen hebben op de constructieve sterkte van de tunnel. Wanneer je tijdens de renovatie monitort, is het lastig om vast te stellen welke deformaties acceptabel zijn. Ook zonder werkzaamheden treden deformaties op, onder andere door temperatuurschommelingen. Belangrijk is de meetresultaten te koppelen aan visuele waarnemingen. Bij schade (scheurvorming, toename lekkage) kan de oorzaak sneller worden achterhaald en kunnen de juiste maatregelen worden genomen. Belangrijk is dat de juiste meetfrequentie en vooral de juiste meetnauwkeurigheid worden aangehouden. Zorg ervoor dat na renovatie de meetgegevens worden geborgd en ook de meetpunten zichtbaar blijven.

Bepaal voorafgaand aan de renovatie of je meetpunten en/of meetinstrumenten wilt aanbrengen die in de toekomst regelmatig gemonitord kunnen worden. Voorbeelden zijn deformatiemetingen of het meten van het debiet van het lekwater. Een toename van de vervorming of het debiet duidt op mogelijke schade.

Volledig herstel of ouderdom respecteren

Bij renovatie moet de afweging worden gemaakt in hoeverre de tunnel moet worden gerenoveerd tot nieuwstaat. In hoeverre moet de tunnel voldoen aan de huidige eisen? Kwaliteit is belangrijk, maar de tunnel wordt nooit als nieuw. Qua uiterlijk gaat het om de uitstraling naar het langsrijdende verkeer. Bij 100 km/u is die anders dan wanneer je erlangs loopt.

De risico’s om de tunnel aan de huidige eisen te laten voldoen, kunnen onacceptabel groot zijn. Hierover moet vooraf grondig met bevoegd gezag overlegd worden, zodat een gezonde afweging kan worden gemaakt. De voegen van de Velsertunnel zijn hiervan een goed voorbeeld. Bij veel voegen treedt een beperkte mate van lekkage op. De locatie en mate van lekkage veranderen met het jaargetijde en/of andere onbekende oorzaken. Bij de Velsertunnel is besloten de grootste lekkages te injecteren. Bij alle voegen in het dak is daarentegen een drainagegoot aangebracht om lekwater gecontroleerd af te voeren en te voorkomen dat de brandwerende bekleding onder het dak nat wordt, wat beter is voor de levensduur. In de vloer wordt in het asfalt een drain aangebracht die lekwater afvoert.

Een ander voorbeeld is de verwijdering van asbest. Bij de Velsertunnel is bekend dat asbest in de voegen aanwezig is, maar niet te verwijderen is zonder grote risico’s voor de constructie van de tunnel. Omdat het asbest geïsoleerd is, vormt deze geen direct gevaar en is in overleg met bevoegd gezag besloten de locaties wel te markeren maar niet te renoveren. Alleen daar waar constructieve schades zijn en herstel moet plaatsvinden, wordt het asbest volledig verwijderd.

“Betrek bevoegd gezag ook vroegtijdig bij civieltechnische keuzes die samenhangen met de ouderdom van de tunnel.”

Om keuzes die samenhangen met de ouderdom van de tunnel in overleg met bevoegd gezag te versoepelen, is het belangrijk om hen al vroegtijdig te informeren over de werkzaamheden en de uitdagingen van het project. Hierdoor ontstaat begrip voor de keuzes die gemaakt moeten worden.

Planning

Ook als het gaat over risico’s van oude constructies draait alles om planning. Onverwachte gebeurtenissen hebben impact op de planning van werkzaamheden die al gaande zijn. Om deadlines te kunnen halen, moeten nieuwe werkzaamheden worden opgestart ook als de vorige nog niet volledig zijn afgerond.

Het is belangrijk om niet alleen een detailplanning te hanteren, maar ook een masterplanning op hoofdlijnen te hebben, om te kunnen sturen op de rode draad van de werkzaamheden. Uitloop van werkzaamheden op de detailplanning kunnen worden ingelopen, mits de nieuwe werkzaamheden volgens de masterplanning opgestart kunnen worden.

Consequentie van het in elkaar overlopen van werkzaamheden is dat de hoeveelheid mensen waarmee je het werk moet doen, toeneemt. Omdat het vaak gaat om werk dat grotendeels wordt uitgevoerd door onderaannemers, is flexibiliteit bij deze partijen belangrijk. De hoeveelheid werk die bij een aannemer wordt weggezet, moet aansluiten op de mogelijkheden die hij heeft om meer mensen in te schakelen bij onverwachte gebeurtenissen. Overlappende werkzaamheden heeft als risico een grotere kans op (cosmetische) schade aan het nieuwe werk. Herstel kost extra inzet en tijd, waarvoor bufferruimte nodig is. De focus verplaatst zich naar de nieuwe werkzaamheden, zodat het afronden van de eerdere werkzaamheden – de zogeheten puntjes op de i – veel tijd vergt.

“Houd tijdens renovatie vast aan de scope en voer gewenste verbeteringen later als apart project uit.”
Scopeuitbreidingen

Bij de Renovatie Velsertunnel is voor elke gewenste wijziging een impactanalyse uitgevoerd en is in kaart gebracht wat de consequenties van de wijzigingen zouden zijn op de planning, het budget en de kwaliteit (met name gericht op toename veilig gebruik). De scope kon alleen uitgebreid worden wanneer er een direct effect was op het veilig gebruik van de tunnel door de weggebruiker, de bediener of de beheerder. Wijzigingen gingen hierdoor altijd gepaard met een expliciete keuze inzake de planning (bijvoorbeeld door de inzet van gereserveerde buffertijden, of het verplaatsen van werkzaamheden naar de periode voorafgaande aan de vierkantsafsluiting).

Tijdens de uitvoering, als steeds duidelijker wordt hoe de renovatie vorm krijgt, en met name als onverwachte zaken worden aangetroffen, ontstaan vaak aanvullende wensen van beheerder en/of opdrachtgever. Er ontstaat druk op de organisatie om de scope uit te breiden. Dit geeft grote kans op vertraging. Geadviseerd wordt om vast te houden aan de scope en de gewenste verbeteringen later als apart project uit te voeren.