“We hebben een forse vervangingsopgave. Veel van onze tunneltechnische installaties zijn aan het einde van hun levensduur. We kiezen voor een programmatische aanpak om deze opgave goed en efficiënt te kunnen uitvoeren.” Harry van der Veen, programmamanager van het Landelijke programma Tunneltechnische Installaties bij ProRail, licht de nieuwe aanpak toe. Samen met Johan Bel, coördinator Rail binnen het Tunnelprogramma van het COB, bespreekt hij wat het betekent voor ProRail zelf en voor de markt.
“Het programma is een integrale landelijke planning, waarbij we tegelijk inzetten op het ontwikkelen en behouden van TTI-kennis en -capaciteit en afstemming met marktpartijen”, vertelt Harry. “Het programma is in het leven geroepen omdat we te maken hadden met een aantal mislukte aanbestedingen en lange doorlooptijden voor renovatieprojecten. Het eerste jaar hebben we gebruikt om het programma in te richten. Sinds begin 2026 zijn alle lopende projecten in het programma ondergebracht. Op dit moment hebben we te maken met een forse bezuiniging vanuit de overheid. We moeten intern kiezen welke assets we wanneer gaan vervangen. Omdat tunnelinstallaties worden gezien als essentieel voor het netwerk, komt hiervoor gespreid budget beschikbaar. Die spreiding draagt ook bij aan efficiënte inzet van mensen en middelen. Dat zit vooral intern. We hebben een beperkt aantal mensen. We kunnen de workflow wel optimaliseren, maar niet maximaliseren. Daarvoor ontbreekt de capaciteit.”
Gestroomlijnd proces
“Voor een programma als dit heb je mensen nodig die er een slinger aan willen geven”, vervolgt Harry. “Dat gaat goed. We hebben een expertteam opgericht waarin alle stakeholders binnen de organisatie een plek hebben. Daarmee krijgen we een goed beeld van de zaken die spelen. We werken samen aan standaarden op een manier waarbij iedereen zich comfortabel voelt en we geen weerstand creëren. Dat maakt het hele proces handzamer.”
Treinvrije Periodes
Een van de doelen van het programma is het effectiever benutten van Treinvrije periodes (TVP’s). Op het zeer drukke Nederlandse railnetwerk zijn er vrijwel geen mogelijkheden om tunnels af te sluiten. Er moet gewerkt worden tijdens zeer korte (meestal nachtelijke) TVP’s, die lang van tevoren moeten worden aangevraagd. Een totaalrenovatie tijdens langdurige afsluiting is nagenoeg onmogelijk. Een complicerende factor is dat railtunnels geen middentunnelkanaal hebben van waaruit, zoals bij wegtunnels, zonder hinder gewerkt kan worden. In de praktijk blijft tijdens TVP’s minder netto-renovatietijd over doordat voorbereidingen nodig zijn om het werkterrein veilig te stellen.
Harry van der Veen is programmamanager bij ProRail. Sinds twee jaar doet hij dit voor het Landelijk programma Tunnel Technische Installaties. Hij was daarvoor zes jaar programmamanager van het landelijk programma Tractie Energie Voorziening (TEV).
Johan Bel is coördinator Rail binnen het Tunnelprogramma van het COB en oprichter/directeur van Ingenieursgroep Nederland. Eerder was hij als technisch manager bij ProRail betrokken bij diverse tunnelprojecten en de ontwikkeling en toepassing van de Tunnelstandaard.
Harry van der Veen: “Het spanningsveld tussen efficiënt werken en de beschikbaarheid van het spoor blijft altijd. Een onderhoudsnacht betekent in de praktijk dat de tunnel van twaalf tot vijf beschikbaar is en we er netto drie tot vier uur effectief kunnen werken. Een weekend TVP telt 52 uur. Nu we voor grote vervangingsopgaven staan, willen we graag langere TVP’s. Een enkele keer lukt dat, zoals in de zomer van 2025, waarbij heel Amersfoort er een aantal weken uit lag. Uit overleg met reizigersorganisaties blijkt dat dat acceptabel kan zijn zolang mensen goed en tijdig geïnformeerd worden en zich kunnen voorbereiden. Dus daar zit voor de toekomst wellicht wat ruimte. Aan de andere kant is er een aanscherping van Europese regels op komst met als gevolg dat reserveringen voor TVP’s langer van tevoren moeten worden gedaan. Dat is heel lastig wanneer je nog in de engineersfase zit en niet precies weet wat je in de praktijk nodig zult hebben.”
Slim combineren
“We kunnen in ieder geval effectiever gebruikmaken van de TVP’s door losse klusjes meer af te stemmen. Tunnels liggen vaak in een corridor, wat betekent dat als je er een afsluit meestal vanzelf een andere dicht gaat en we meteen ook daar aan de slag kunnen. Dat geldt bijvoorbeeld voor werkzaamheden in tunnels in de Betuweroute. Kleinere werkzaamheden kunnen dan meeliften op de vervangingsprojecten die we daar moeten doen.”
Bron: ProRail
Johan Bel vult aan: “ProRail heeft geïnvesteerd in een eigen testomgeving in Amersfoort en in standaard afspraken hoe je verschillende testen uitvoert. Daarmee is een deel van de testen uit de TVP’s gehaald, waardoor die effectiever kunnen worden benut. Een aanpak waar eigenaren van wegtunnels overigens ook naar zouden kunnen kijken om hinder voor de weggebruiker te beperken.”
Voorspelbaar
ProRail wil voorspelbaarder worden naar de markt. Dat is nodig om ervoor te zorgen dat er voldoende animo is om de opgaven van ProRail ook uit te voeren. Robert Hendriks vatte die opgave al samen tijdens de tunnelplatformbijeenkomst in juni 2026: “Uit onderzoek blijkt dat we als opdrachtgever niet zo aantrekkelijk zijn als dat we zouden willen zijn. Dat heeft te maken met de aard van het werk. Wij besteden aan in kleinere stukken, terwijl opdrachtnemers hun capaciteit ook kunnen inzetten voor grotere projecten van andere opdrachtgevers. Opdrachtnemers kunnen hun resources minder efficiënt inzetten en ervaren hoge risico’s. Verder is gebleken dat we soms interne concurrentie creëren doordat we twee tunnels tegelijk aan te besteden. Uit deze inzichten hebben we lessen getrokken. Het betekent in de praktijk dat we de overstap proberen te maken van projectdenken naar systeemdenken, waarbij we programmeren over alle railtunnels heen. Daarmee worden we niet alleen meer voorspelbaar als opdrachtgever, maar ook efficiënter.” Harry van der Veen: “We zorgen er inmiddels voor dat de markt goed is aangehaakt. Daar steken we heel veel tijd in. We delen informatie over aanstaande werkzaamheden en zorgen dat deze informatie betrouwbaar en volledig is, zodat aannemers daarop kunnen acteren. Onlangs hebben we kennisdelingsbijeenkomsten georganiseerd voor ingenieursbureaus en aannemers, waar we de tunnelstandaard hebben toegelicht. ” Johan Bel vult aan: “ProRail heeft met de eigen tunnelstandaard een grote slag geslagen in het voorspelbaarder zijn. Je zag voorheen dat aannemers ProRail vaak een beetje eng vonden.”
Kennisdelen
De programmatische aanpak van de vervangingsopgave betekent dat er meer wordt ingezet op kennisdelen over projecten heen. Harry: “We hebben bloedgroepoverleggen zoals wij dat noemen. Daar komen mensen met een vergelijkbare rol of functie uit verschillende projecten bij elkaar om ervaringen en inzichten te delen. Dat doen we niet alleen op technische gebied, maar ook voor bijvoorbeeld financiën en risicobeheersing.”
Kennisdeling intern en binnen het spoordomein gaat inmiddels hand in hand met het uitwisselen van kennis en ervaring tussen weg- en railbeheerders. Het leren van elkaar is een belangrijke doelstelling binnen het tunnelprogramma van het COB. Harry: “Ik heb nog steeds de indruk dat het verschil tussen beheer, onderhoud en renovatie van spoor- en wegtunnels helemaal niet zo groot is. ProRail en Rijkswaterstaat hebben ieder hun eigen tunnelstandaard, maar op het gebied van veiligheid zijn er veel overeenkomsten.” Harry ziet dan ook volop kansen om weg en spoor te laten leren van elkaars ervaringen en oplossingen.
Overeenkomsten
In een presentatie voor het tunnelplatform van het COB kwam zijn collega Robert Hendriks al tot dezelfde conclusie: “Spoor- en wegsystemen verschillen sterk van elkaar. Dat geldt ook voor de tunnels in die systemen, maar als het op renovatie aankomt zijn er zeker ook overeenkomsten in bijvoorbeeld assetmanagementfilosofie, hinderbeperking, beschikbaarheidseisen en veiligheidsaspecten.” Harry beaamt dat. We zouden ‘s een basisplaat moeten maken waarmee de verschillen én overeenkomsten tussen weg en rail in een oogopslag duidelijk worden.”
“We zien zo langzamerhand dat het wij/zij-denken verdwijnt”
Naarmate rail- en wegmensen meer weten over elkaar werk en opgaven, worden de overeenkomsten steeds duidelijker. “We zien zo langzamerhand dat het wij/zij-denken verdwijnt. Via het COB weten we elkaar beter te vinden”, constateert Harry. Johan Bel herkent dat: “We zien steeds meer railmensen bij bijeenkomsten. In COB-verband is onlangs de pragmatische manier waarop ProRail omgaat met testen in het eigen testcentrum toegelicht aan mensen van Rijkswaterstaat.” Harry: “Hopelijk kan dit een eerste stap zijn op weg naar een mastertestplan voor iedereen dat we in contracten kunnen meenemen. Daar profiteren de aannemers ook van. Inmiddels zijn er al mensen van Rijkswaterstaat in ons testcentrum komen kijken. Andersom hebben mensen van Rijkswaterstaat aan ons toegelicht hoe zij de contractering voor het PTZ (Project Tunnelrenovatie Zuid-Holland) hebben geregeld.”
Johan: “Een mooi voorbeeld is de participatie van ProRail in het project Informatie voor de tunnelbeheerder. Eerder is al een methodiek ontwikkeld om de informatiebehoefte in kaart te brengen voor tunnelbeheerders en assetmanagers. Informatie is versnipperd en onvoldoende gekoppeld aan specifieke rollen. Deze wordt nu toegepast in drie casussen, waaronder spoortunnel Best van ProRail. De uitkomsten van de drie casussen worden verwerkt in het Groeiboek Assetmanagement tunnels. Daarmee bevorderen we dat spoor en weg over en weer van elkaar kunnen leren. Verder komt er een speciale module voor spoortunnels binnen het onlinekennisproject Bouw je kennis. Daarmee vergroten we de kennis over railtunnels binnen het netwerk. Het is een instapmodule waarmee mensen in een half uur de basiskenmerken van railtunnels leren kennen. Zo nemen we de onbekendheid over railtunnels weg. Het idee van Harry om een basisplaat met verschillen en overeenkomsten te maken zou een mooie vervolgstap kunnen zijn om in COB-verband op te pakken.”
