Ontwerpstudie Stad x Ruimte

In het voorjaar van 2021 zijn het COB, de TU Delft, het Vlaamse departement Omgeving en Vereniging Deltametropool een ontwerpstudie gestart naar de mogelijkheden van integraal en multifunctioneel ruimtegebruik binnen sterk verdichte steden. Ontwerpteams gaan aan de slag met een aantal casussen in Nederland en Vlaanderen, waar ruimtelijke knelpunten op gebied van openbare ruimte, ondergrond en gebouwen aan de orde zijn. Inmiddels zijn zeven teams van start gegaan.

Ondergronds ruimtegebruik als gamechanger

Door het samenkomen van vele opgaven en transities (energie, klimaat, circulariteit, mobiliteit) in almaar verdichtende steden, neemt de druk op de openbare ruimte toe. Zeker nu deze steden ook een groot aandeel in de woningbouwopgave moeten absorberen, om het landschap te sparen en de druk op het huidige mobiliteitssysteem te verminderen. Echter, hoeveel verdichting is er (nog) mogelijk voor locaties die al overladen zijn met functies en programma’s en waarbij de openbare ruimte – zowel bovengronds als onder het maaiveld – dreigt dicht te slibben en vast te lopen?

De huidige en toekomstige ruimteclaims vragen om zorgvuldige afwegingen van de mogelijkheden om effectiever en efficiënter met ruimte om te gaan, met als doel het ‘ruimtelijk rendement’ van de stad op een innovatieve wijze op te drijven.

In de ontwerpstudie Stad x Ruimte willen het COB, de TU Delft en het Vlaamse departement Omgeving een andere kijk op de ordening van stedelijke functies en transitieopgaven centraal stellen en vanuit de doorsnede zoeken naar nieuwe denkrichtingen, patronen en oplossingen voor integraal en multifunctioneel ruimtegebruik.

De centrale vraagstelling:

Hoe kan integraal en multifunctioneel ruimtegebruik van openbare ruimte, ondergrond en gebouwen binnen een verdichte stedelijke omgeving, ruimte en waarde creëren, die bijdragen aan een aantrekkelijke en toekomstbestendige leefomgeving?

Co-creatie tussen professionals en studenten

Multidisciplinaire ontwerpteams uit de praktijk gaan in de Ontwerpstudie Stad x Ruimte aan de slag met een van de hieronder genoemde casussen en ontwikkelen een analyse, visie en ontwerp met toekomstbeelden en een implementatiestrategie, op basis van ontwerpend onderzoek. De ontwerpteams bestaan uit ruimtelijke ontwerpers (architecten, stedenbouwers, landschapsarchitecten) én de benodigde experts voor de ondergrondse ontwikkelingen zoals ingenieurs, geotechnici en aannemers.

Naast de leden van de ontwerpteams werken ook studenten van de TU Delft aan de casussen. Zij kunnen ook de masterclasses volgen en de ontwerpteams kunnen participeren in een gezamenlijke werksessie met studenten.
>> Lees meer

Actuele casussen

De ontwerpstudie draait om actuele casussen in grote en middelgrote gemeenten in Nederland en Vlaanderen. Verschillende gemeenten hebben een casus aangeboden, waar ruimtelijke knelpunten op gebied van openbare ruimte, ondergrond en gebouwen aan de orde zijn. Denk bijvoorbeeld aan een overbelaste locatie, waar ruimteclaims van vervoer/mobiliteit, waterberging/buffering, verblijf en nutsvoorzieningen/utiliteit onmogelijk nog passend gemaakt kunnen worden. Of aan transformatielocaties, die op termijn andere functies kunnen krijgen. Een aantal gemeenten heeft een casus aangedragen:

Bijeenkomsten

Plenaire eindpresentatie

Op 29 oktober 2021 presenteerden de ontwerpteams hun resultaten bij de TU in Delft. Naast het integrale ontwerp en een toelichting op de gekozen principes en toegepaste ontwerpstrategieën, gaven de teams inzicht in mogelijke vervolgstappen om van toekomstbeelden ook een reële mogelijkheid te maken. Hoe kunnen de toekomstbeelden het huidige denken in een ander licht zetten, waardoor een nieuwe logica zichtbaar wordt die voldoende aanknopingspunten biedt om stapsgewijs een nieuw ontwikkelingspad te betreden? Dit laatste is niet alleen een aandachtspunt voor de ontwerpteams, maar ook voor de vertegenwoordigers van de gemeenten.

Elk team kreeg 20 minuten voor hun presentatie, telkens gevolgd door een korte reflectie door de gemeente waarin de casus is gesitueerd. De teams presenteerden zeer hoogstaande en inspirerende resultaten. In alle gevallen werd een aanpak ontwikkeld waarmee verschillende opgaven geïntegreerd kunnen worden. De bijeenkomst werd afgesloten met een reflectie door een panel bestaande uit vertegenwoordigers van beleid, ontwerppraktijk, onderzoek en onderwijs. Het panel gaf onder meer aan dat de studie aantoont dat je in bestaande situaties niet vanuit één discipline aan de slag kunt. Er is in zulke gevallen een opeenstapeling van eerdere ingrepen, waardoor je de samenwerking moet opzoeken.

De resultaten maken onderdeel uit van de tentoonstelling Sub Terra, die nog tot 6 februari 2022 te bezichtigen is bij ARCAM. Bovendien komt er begin 2022 een publicatie waarin de casussen, teams, aangedragen ideeën en rode draden uitgebreid worden besproken. De presentaties van 29 oktober 2021 zijn te zien in onderstaande video en op aanvraag beschikbaar.

Updatesessie: analyse en visie

Tijdens een digitale bijeenkomst op 25 juni 2021 presenteerden de ontwerpteams hun plannen. De zeven teams hebben zich de afgelopen periode verdiept in de casus van ‘hun’ stad en vertelden deze vrijdag welke richting zij willen inslaan bij het ontwerp. Ook de studenten van de ontwerpstudio (die parallel aan deze ontwerpstudie loopt) gaven een voorproefje van hun ideeën.

>> Bekijk agenda (pdf, 265 KB)

Masterclasses

Als onderdeel van de ontwerpstudie zijn drie (kosteloze) online masterclasses gehouden. Tijdens deze sessies zijn de uitdagingen voor de verdichte stedelijke ruimte, de driedimensionale ruimte zelf en de aanpak uitgelicht. Dit is gebeurd aan de hand van een serie inspirerende presentaties van experts uit praktijk en wetenschap. De masterclasses zijn bedoeld voor de praktijkteams en de deelnemende studenten, experts van de betrokken gemeenten en overige belangstellenden die inspiratie willen opdoen voor hun eigen praktijk.

De reeks masterclasses:

Aftrap Ontwerpstudie Stad X Ruimte

De ontwerpstudie is op vrijdag 26 maart 2021 afgetrapt met een informatiebijeenkomst. Tijdens deze online sessie werden de opzet van de studie, de cases en de spelregels voor kandidatuur, selectie en deelname toegelicht.
>> Presentatie infobijeenkomst 2020 (pdf, 3 MB)

Deelnemers

COB

Locatie: Delft, Van der Burghweg 1
Edith Boonsma, rol: Coordinator
Gijsbert Schuur, rol: Lid projectteam
Manon Bouwer, rol: Begeleider/Facilitator

Departement Omgeving Vlaanderen

Locatie: Brussel, Koning Albert II-laan 20 bus 8
Marleen Duflos, rol: Lid projectteam
Shana Debrock, rol: Lid projectteam

Gemeente Amsterdam Ingenieursbureau

Locatie: Amsterdam, Weesperstraat 430
Katharina Hagg, rol: Vraagsteller
Laura Smits, rol: Vraagsteller

Gemeente Den Haag Dienst Stedelijke Ontwikkeling

Locatie: Den Haag, Spui 70
Eit Hasker, rol: Deelnemer

Gemeente Leuven

Locatie: Leuven, Professor Van Overstraetenplein 1
Wiet Vandaele, rol: Vraagsteller

Gemeente Maastricht

Locatie: Maastricht, Mosae Forum 10
Hans Thewissen, rol: Vraagsteller

Gemeente Rotterdam Stadsontwikkeling

Locatie: Rotterdam, Wilhelminakade 179
Brigitte de Wit, rol: Vraagsteller

Stad Mechelen

Locatie: Mechelen, Reuzenstraat 1
Wim Vandevorst, rol: Vraagsteller

Stad Oostende

Locatie: Oostende, Vindictivelaan 1
Karel Vanackere, rol: Vraagsteller

TU Delft

Locatie: Delft, Stevinweg 1
Hans de Boer, rol: Lid projectteam
Joran Kuijper, rol: Lid projectteam

TU Delft Faculty of Architecture

Locatie: Delft, Julianalaan 134
Fransje Hooimeijer, rol: Lid projectteam

Vereniging Deltametropool

Locatie: Rotterdam, Museumpark 25
Thomas Dillon, rol: Lid projectteam